Hvað Kostar Skyldan

Þegar við erum ung birtist skyldan okkur sem strangt orð. Það hefur hljóm reglnanna. Fórnanna. Kvaðanna. Það hefur ekki töfra ævintýrisins. Það hefur ekki lit velgengninnar. Það talar ekki einu sinni tungumál hamingjunnar. Þess vegna dreymir næstum engan um skylduna. Fólk dreymir um árangurinn. Áfangana. Landvinningana. Viðurkenningarnar. Skyldan kemur á eftir. Hljóðlega. Og hún varir lengur en allt hitt. Í mörg ár trúði ég því líka að mikilvægasti hluti lífsins væri sá sýnilegi. Stöðuhækkanirnar. Breytingarnar. Stóru ákvarðanirnar. Sigrarnir. Svo kenndi tíminn mér nokkuð sem engin handbók hefði getað útskýrt. Líf manneskju mælist ekki á óvenjulegum dögum. Það mælist á venjulegum dögum. Dögunum þegar enginn horfir. Dögunum þegar einfaldlega þarf að gera það sem gera verður. Jafnvel þegar okkur langar ekki til þss. Jafnvel þegar við erum þreytt. Jafnvel þegar heimurinn virðist ekki taka eftir því. Skyldan býr þar. Hún á heima í samfellunni. Ekki í hrifningunni. Ég man mörg augnablik þegar löngunin og skyldan gengu í gagnstæðar áttir. Þetta eru aðstæður sem allir þekkja. Þig langar að stansa. En þú verður að halda áfram. Þig langar að fara burt. En einhver treystir á þig. Þig langar að hugsa um sjálfan þig. En ábyrgðin kallar annars staðar frá. Á þeim augnablikum leggur lífið fram einfalda og miskunnarlausa spurningu.

Hver ertu þegar enginn neyir þig til að gera það sem rétt er? Svarið kemur ekki frá orðunum. Það kemur frá gjörðunum. Ég lærði snemma að skyldan kostar sitt. Miklu meira en flestir ímynda sér. Hún kostar tíma. Hún kostar orku. Hún kostar tækifæri. Stundum kostar hún jafnvel hluta af draumum okkar. Því sérhvert val í þágu einhvers felur óhjákvæmilega í sér afsal á einhverju öðru. Ekkert líf er til án verðs. Til er aðeins fólk sem velur hvaða verð það greiðir. Ég hef séð menn fórna fjölskyldunni fyrir starfsferilinn. Og aðra fórna starfsferlinum fyrir fjölskylduna. Ég hef séð fólk afsala sér öryggið í nafni frelsisins. Og annað afsala sér frelsinu í nafni öryggisins. Lífið útdeilir engum ókeypis verðlaunum. Það skiptir alltaf einhverju fyrir eitthvað annað. Þessi vitund breytir því hvernig maður horfir á heiminn. Einkum þegar maður hættir að dæma. Því að baki hverju vali er ósýnileg barátta sem aðrir sjá ekki. Að baki hverri ábyrgð býr persónulegt verð. Að baki hverri velgengni á yfirborðinu búa oft óþekktar fórnir. Með árunum fór ég að bera minni virðingu fyrir þeim sem töluðu um fórnir sínar og miklu meiri fyrir þeim sem lifðu þær í þögn. Fólk sem er raunverulega ábyrgt hefur ekki gaman af að segja frá sjálfu sér. Það er of upptekid við að halda uppréttu því sem á því veltur. Fjölskyldu. Stofnun.

Samfélagi. Verkefni. Loforði. Til er fólk sem verður að burðarsúlum án þss að hafa beðið um það. Dag einn lítur það við og uppgötvar að aðrir styðjast við það. Börn. Foreldrar. Samstarfsmenn. Vinir. Viðkvæmt fólk. Ráðvillt fólk. Fólk sem leitar að stöðugleika. Þeá hættir skyldan að vera kenning. Hún verður dagleg nærvera. Nærvera sem er ekki alltaf þægileg. En sem gefur hlutunum merkingu. Ég man lexíu sem ég var árum saman að skilja. Skyldan sprettur ekki af hlýðni. Hún sprettur af ást. Þessi munur breytir öllu. Þegar þú elskar eitthvað annastu það. Þegar þú annast það verðurðu ábyrgur. Þegar þú verður ábyrgur tekurðu á þig byrði. Og sú byrði verður hægt og hægt hluti af þér. Þess vegna verður mikilvægustu skyldum lífsins ekki þröngvað upp á neinn. Það er aðeins hægt að gangast við þeim. Engin lög geta skyldað þig til að elska. Engin regla getur skyldað þig til að vera til staðar. Ekkert yfirvald getur skyldað þig til að vera kyrr þegar auðveldara væri að fara. Þetta eru innri ákvarðanir. Og þær eru meira virði en hvaða ytri þvingun sem er. Ég hef oft spurt mig hvort skyldan geri mann hamingjusaman. Í dag tel ég að spurningin sé röng. Skyldan var ekki sköpuð til að gera okkur hamingjusaman. Hún var sköpuð til að gera okkur áreiðanleg. Hamingjan kemur og fer. Áreiðanleikinn stendur eftir. Og hann er það sem gerir fólki kleift að treysta okkur.

Að lokum veltur það sem við byggjum í lífinu að miklu leyti á þessu trausti. Engin fjölskylda stenst án trausts. Engin vinátta endist án trausts. Engin stofnun væx án trausts. Ekkert samband lifir af án trausts. Og traustið sprettur nær alltaf af sömu spurningunni. „Verður þessi manneskja til staðar þegar á þarf að halda?“ Ekki þegar það hentar. Ekki þegar það er auðvelt. Þegar á þarf að halda. Með tímanum skildi ég að raunverulegt gildi karls eða konu kemur einkum fram þar. Í svarinu við þeirri spurningu. Ekki í velgengninni. Ekki í ræðunum. Ekki í fyrirætlununum. Í nærverunni. Í áreiðanleikanum. Í samfellunni. Í kyrrláta hugrekki þess sem heldur áfram að vera til staðar. Jafnvel á verstu dögunum. Hvað kostar skyldan? Hún kostar mikið. Stundum meira en við vildum. En hún kostar óendanlega miklu minna en að hverfa frá. Því verðið fyrir þá ábyrgð sem gengist er við er hátt. En verðið fyrir svikna ábyrgð er enn hærra. Og þegar tíminn líður, eins og fyrr eða síðar gerist hjá öllum, munum við ekki eftir þægindunum sem við vörðum. Við munum eftir fólkinu sem við vernduuðm. Loforðunum sem við héldum. Byrðunum sem við kusum að bera. Og við uppgötvum að einmitt þar, á staðnum þar sem aðeins fórn virtist vera til, leyndist dýpsta merking lífs okkar.