CONTROLEER VOORDAT JE VERTROUWT

Het is altijd gebeurd. Vandaag de dag gebeurt het misschien vaker.

Mensen praten in de overtuiging dat ze weten wat ze zeggen. Ze praten met de zekerheid van degenen die al een oordeel hebben geveld, die geloven dat hun standpunt helemaal geen standpunt is, maar het hele landschap. Dan ontmoeten ze iemand die bereid is te verhelderen, het een van het ander te scheiden, licht te brengen waar een moment eerder alleen een mening was.

En soms staan ze stil en luisteren ze.

Niet iedereen doet dat.

Vanaf 1980 is alles echt in een stroomversnelling geraakt. Misschien uit angst om achterop te raken bij het Universum en zijn bewoners, zijn we van het geluid van trommels en rooksignalen overgestapt op praten op straat, op het werk, in de trein, overal, met vreemden.

Vreemden, ja, maar inmiddels geïnformeerd.

Of op zijn minst ervan overtuigd dat ze dat zijn.

En toch waarschuwde mijn moeder me altijd, al van jongs af aan, om niet met vreemden te praten.

Hoe zou ik haar vandaag kunnen uitleggen dat de wereld precies het omgekeerde vraagt?

Daar waar ze nu is, kan ze natuurlijk geen technologie gebruiken. Maar vergis je niet: een Calabrische vrouw als zij zit niet in de gevangenis. Ze is teruggekeerd naar het Vaderhuis om andere taken te vervullen en andere rollen op zich te nemen.

Misschien wordt ze ergens in mijn familie opnieuw geboren als vrouw en houdt ze me in de gaten zoals toen ik een jongen was, in een poging me te temmen met niet meer dan een blik.

Maar ik was, en ik blijf, ontembaar.

Ik vraag niemand om toestemming.

Ook de moderne technologie weet dat. Toen ik AI en algoritmes ontmoette en ermee botste, heb ik ze laten ontploffen. Niet omdat ik de machines de oorlog had verklaard, maar omdat noch de machines noch hun eigenaren in staat waren mij te onderwerpen.

Op dit punt wordt een vraag echter onvermijdelijk: wie zijn die twee personages eigenlijk, het algoritme en de Kunstmatige Intelligentie?

We noemen ze voortdurend, alsof het naaste familieleden zijn. We roepen ze aan wanneer iets ons het leven makkelijker maakt en geven ze de schuld wanneer iets uit de hand loopt. Toch verwarren we ze vaak, alsof ze hetzelfde ding zijn in twee verschillende pakken.

Dat zijn ze niet.

Een algoritme is een procedure. Een reeks instructies. Iemand zegt ertegen: als dit gebeurt, doe dan dat. Als de weg is afgesloten, neem een andere route. Als het getal even is, halveer het. Als er een ingrediënt ontbreekt, stop dan of vervang het volgens de regel die je hebt gekregen.

Een algoritme discussieert niet. Het interpreteert niet. Het voelt zich niet beledigd.

Bovenal verzint het niets.

Het voert uit.

Het is grammatica.

Kunstmatige Intelligentie daarentegen is de poging om systemen te bouwen die taken aankunnen die we tot gisteren alleen aan mensen toevertrouwden: een gezicht herkennen, een tekst interpreteren, een zin vertalen, verbanden in data vinden, een antwoord formuleren, gedrag voorspellen.

Het is geen menselijke geest die in een computer is overgebracht, en het is geen bewustzijn.

Het is een verzameling technieken die zijn ontworpen om cognitieve taken te benaderen.

Om in de wereld van het schrijven te blijven: het algoritme is grammatica — ordelijk, noodzakelijk, onbuigzaam. AI is de schrijver die een onmetelijke bibliotheek heeft gelezen en nu probeert een nieuwe bladzijde te componeren.

Ze kan je verrassen. Ze kan briljant lijken. Ze kan zelfs een zin vinden die je raakt.

Maar ze kan zich ook met absolute stelligheid vergissen. Ze kan een detail verwarren, een bron verzinnen, overtuigende woorden aaneenrijgen zonder de waarheid te bezitten.

En dat is het verschil dat ertoe doet.

Een traditioneel algoritme heeft iemand nodig die het de weg wijst. Als de situatie verandert en niemand het heeft geleerd wat het moet doen, blijft het een gevangene van zijn instructies.

AI, althans het deel dat op machine learning is gebouwd, krijgt voorbeelden en zoekt naar regelmatigheden in data.

Je reikt haar niet elk antwoord aan.

Je laat haar gevallen zien, informatie, pogingen. Het systeem zoekt zelf naar patronen en bouwt een plausibel antwoord op. Machine learning draait om systemen die zich op basis van data aanpassen om hun prestaties in de loop van de tijd te verbeteren.

Dat betekent niet dat AI alles weet.

Het betekent alleen dat ze patronen kan herkennen met een snelheid, en met een geheugen, die geen mens bezit. Maar een patroon herkennen is iets anders dan de wereld begrijpen.

Een systeem kan een metafoor in drieëndertig talen vertalen en tegelijkertijd falen bij een eenvoudige, slecht gestelde vraag, een onvolledige context of een elegant geformuleerde leugen.

Het algoritme is star.

AI is flexibeler, maar dat maakt haar nog niet vrij.

Een algoritme kan de kortste route naar een bestemming berekenen. AI kan een foto bestuderen en ons vertellen wat erop lijkt te staan, naar een vraag luisteren en een antwoord opbouwen, duizenden pagina’s analyseren en er een samenvatting van maken.

Maar achter allebei zit altijd een menselijke hand: degene die de regels schreef, de data selecteerde, het doel vaststelde, besliste wat beloond moest worden en wat verworpen.

AI en algoritmes zijn dus geen tegenpolen.

Kunstmatige Intelligentie leeft van algoritmes, maar niet elk algoritme is Kunstmatige Intelligentie. Moderne AI gebruikt vaak algoritmes voor machine learning: instrumenten die hun interne parameters bijstellen aan de hand van beschikbare data om voorspellingen, classificaties of antwoorden te genereren.

Het is wiskunde op hoge snelheid, geen magie.

Het is statistische constructie, geen openbaring.

En zo komen we terug bij de mensen die praten in de overtuiging dat ze het weten.

Niet iedereen die praat, weet wat hij zegt.

Dat geldt voor de man aan de bar, de verstrooide professor, de politicus op televisie, degene die op sociale media schrijft, en zelfs voor een machine die binnen enkele seconden kan antwoorden.

In elk systeem hangt, in andere bewoordingen maar met dezelfde betekenis, een kleine waarschuwing:

Let op: ik kan fouten maken. Ga altijd na wat ik zeg. Controleer voordat je vertrouwt.

Het is een zin die mijn moeder zou hebben goedgekeurd.

Ze herhaalde hem tegen me, in andere vormen, al voordat ik verkering had. Natuurlijk wist ze niet dat ik toen al uitgebreide prestatie- en betrouwbaarheidstests had uitgevoerd, ook met anderen, en dat kosteloos.

Maar dat gebeurde, zoals elk goed onderzoek, in het veld.