BRAND NARRATIVE GILLETTE
THE SYSTEM · 08
Vholumu ya vumbirhi ya ntlhandlamano wa Roots & Memory: swiphemu swa makume manharhu na mune leswitsongo leswi hlayaka Gillette ku nga ri tanihi khampani kambe tanihi ndlela — ndzayo, nkarhi lowu faneleke ni ntumbuluko leswi swi swi siyeke eka vavanuna lava hundzeke endzeni ka yona, leswi hlamuseriwaka hi ku tirhisa ndyangu, swivandla swa ku xavisa, mabuta ya swihahampfhuka, ni swiendlakalo swa siku na siku swa vutomi bya ntirho.
MAHUNGU YA NKANDZIYISO
Ferdinando Frega — Nando the Scribe — Mukwana wa Vuntlhanu
Muphayona wa ntsheketo wa Nawu wa Mahanyelo. U akile ndhawu ya vuhumelerisi bya dola yin’we leyi rhendzeleke mianakanyo yin’we ntsena: swa timali a swi na xiphiqo xa mali. Swi na xiphiqo xa mahanyelo.
Yi hleriwile no hlengeletiwa endzeni ka ndhawu ya ONEDOLLAR-STORIES. Xivumbeko xa didjitali: NAPLES-POST · NOASPECTTIME · ONEDOLLAR-STORIES. Yi kandziyisiwe ro sungula hi 2026. Yi vekiwile hi xivumbeko xa matsalwa lexi baseke, xa manguva lawa, lexi lulamiseriweke ku hlaya hi didjitali. Yi kandziyisiwe eUnited States.
XITIVISO XA KOPIRAITI
© 2026 Ferdinando Frega / Frega Editore. Licensed under CC BY-NC-ND 4.0.
XITATIMENDE
Ntsheketo wa mfungho a wu hlamuseli ntsheketo wa Gillette. Wu hlamusela leswi vavanuna va Gillette va swi endlaka. Leswi i ku hambana. Lowu i layini ya ku tshoveka exikarhi ka swinavetiso ni vumunhu, exikarhi ka vuxavisi ni ntiyiso. Mfungho i xiendliwa. Wanuna loyi a vumbiweke hi mfungho wolowo i sistimi. Gillette u endlile mikwana. Vavanuna va akile vutomi hi yona. Naswona vutomi byebyo — ndzayo, ntumbuluko, ku kongoma, ku tsandzeka, ku hlula, nkarhi lowu faneleke, swilondza — hi byona ntsheketo wa ntiyiso. Vholumu leyi a yi hlamuseli Gillette. Yi paluxa xivumbeko xa vumunhu lexi tsakisiweke endzeni ka makhumbi ya yona naswona xi rhwariwile ekule swinene ka wona. Ntsheketo wun’wana ni wun’wana laha a wu vulavuli hi khampani. Wu vulavula hi wanuna loyi khampani yi n’wi humeleriseke — ndlela leyi a ehleketaka ha yona, ndlela leyi a fambaka ha yona, ndlela leyi a hlayaka misava ha yona, ndlela leyi a alaka ku va nchumu wun’wana handle ka leswi a hundzukeke swona. Gillette i rhaka. Vavanuna i leswi nga endzeni. Naswona na mina ndzi un’wana wa vona. Lowu i ntsheketo. Ku nga ri mfungho. Vuyelo bya mfungho.
Nando
XINGHENISO
Leyi a hi buku ya vumbirhi ya trilogy. I xiphemu xa vumbirhi xa sistimi ya ntsheketo wa mfungho. Gillette u heta lembe-xidzana a ri karhi a aka swiendliwa. Mina ndzi aka xiphemu lexi va nga si tshamaka va va na xona: xivumbeko xa ntsheketo — lexi ku nga riki na khampani leyi nga xi tumbuluxaka endzeni ka makhumbi ya yona. Vholumu ya Sungula a yi ri nyangwa wo nghena: vumbhoni bya leswaku mutsari a nga nghena eka matimu ya mfungho handle ka mpfumelelo. Vholumu ya Vumbirhi i ku tiyisisa: nkarhi lowu mfungho wu tshikaka ku va nchumu wa vumaki kutani wu hundzuka xivumbiwa xa ntsheketo — sistimi ya ntsundzuko, ya ndzayo, ya jiyomeziri ni ya vumunhu. A ndzi hlamuseli ntsheketo wa Gillette. Ndzi kombisa ndlela leyi Gillette a nga kona ha yona endzeni ka mina: tanihi ndlela, tanihi ntumbuluko, tanihi xivumbeko, tanihi ndlela yo hlaya misava. Vholumu leyi yi yimela leswi mimfungho yi nga swi tiviki leswaku ya swi lava: ntsheketo lowu wu ti katsaka, wu ti rhangelaka, naswona wu ti hanyaka ku tlula. Ku nga ri buku. Xiyimo. Ku nga ri ku navela swa khale. Pulani. Ku nga ri ntsundzuko. Patente. Leyi i Vholumu ya Vumbirhi. Ntsheketo wa mfungho wa ya emahlweni.
Nando
SISTIMI
Emisaveni leyi ku tshame ku ri ni makete lowu nga si tshamaka wu wa. A ku na xiphiqo xa swa timali xa mfumo, a ku na ku hunguteka ka ikhonomi, a ku na ku hunguteka ka ku xava. Ku ni ku cinca ka ntumbuluko ka vutomi bya vanhu ntsena. I makete wa ntima, ina — kambe a hi oyili. Hikwalaho ka yona va lwa ku ringanela. Ndzi vulavula hi vuloyi. Vanyanga, valoyi, ni hinkwavo lava hlengeletaka vanhu hi tindlela tihi na tihi leti va ti kumaka — vanhu lava lavaka ku cinca vutomi bya munhu un’wana hi makungu ya moya ematshan’weni yo pfumelela vuyimbeleri byi endla ntirho wa byona. Van’wana va vula leswaku eka ndzimana yin’wana ya Bibele, hambi ku ri Yesu a a kongomisiwe hi vuloyi bya vubihi. Naswona un’wana ni un’wana wa swi tiva leswi humeleleke endzhaku. Hinkwaswo swi sungula eAfrika, kutani swi hangalaka eka vanhu lava hambukaka-hambukaka va rixaka ra vaGypsy ehlelweni rin’wana ra India. Ku ringana malembe yo tlula magidi mambirhi swi kurile no ndlandlamuka, swi tirhisiwa hi lava pfumelaka leswaku va nga cinca vutomi ni vuyimbeleri, va kholwa leswaku Sathana na Belzebulu va ha swi kota ku lwisana ni vulawuri byin’we ntsena lebyi yimeke: Xikwembu. Kambe a ku na loyi a cincaka vuyimbeleri. Hikuva vuyimbeleri hi byona lebyi akaka ntsheketo wa ntiyiso. Naswona loko u tshika ku huma norho, fantasi, xilemukiso lexi nga lawuriwiki, mfungho lowu u nga wu endliki hi ku tiyimisela — nchumu lowu nga ringaniki eka swivumbeko, eka mintlawa, eka nkongomiso — hi leswi swi humelelaka: 1. A wa ha tshembiwi. 2. U vuriwa muvabyi kutani u rhumeriwa ku ya kamberiwa. 3. Dokodela wa mianakanyo u ku tata hi tiphilisi: hi yena ntsena loyi a holaka kambirhi. 4. U hetelela u ri wexe, ehandle ka xiyimo xa wena xa ntumbuluko. 5. Swihingakanyo leswikulu swi hundzuka vanhu lava nga kusuhi na wena. 6. A wa ha pfumeleriwi ku vulavula. Hi leswi swi humelelaka loko sistimi yi velekiwa. Ku ringana malembe ya khume-nhungu ndzi xavise tisistimi to byeba, ndzi hlamusela xin’we hi xin’we swihlawulekisi, ntirho, thekiniki, vutumbuluxi, mimpfuno kutani mfungho, xitempe lexi tiyisisaka leswaku a xi nge tsandzeki. Swi fana kutsongo ni leswi swi ndzi humelelaka namuntlha. Kambe a ndzi nge vuli swo tala, kumbe ndzi ta wela hi ku kongoma eka tinhla ta ntsevu leti nga laha henhla. Eka n’wina, vahlayi, ndzi kombela leswi ntsena: hlayisani ntsheketo lowu ni siku leri emianakanyweni ya n’wina. Siku rin’wana ndzi ta mi byela leswi swi heleke ha swona.
Nando
MUXAVISI
Loko ndzi sungula ntirho lowu hi 1985, endzeni ka The Gillette Company, misava a yi tirha hilaha tibuku ta swiletelo a ti endla onge yi tirha hakona. Kutani ku fika Khotavuxika 1996, va ndzi rhumela eka khoso ya ndzetelo ya masiku ya ntlhanu. Muvulavuri a a ri Mario Silvano — a a ri Mufambisi, a a ri CEO, a a ri Phurofesa, a a ri Mutsundzuxi, a a ri hinkwaswo. Wanuna la nga ni swithopo swo tala ku tlula leswi nga endzeni. Khoso a yi vitaniwa The Commercial Negotiator. Masiku ya ntlhanu ya thiyetara: xiphemu xa ntirho, xiphemu xa mutlangi wa xifaniso, xiphemu xa xikhohlisi. U pfale nkombiso hi xivulwa xo hetelela: «A ku na nchumu emisaveni leyi lowu nga xavisiwiki.» Ndzi rhwale xivulwa xexo malembe ya makume mambirhi na ntlhanu. Ndzi xi tshembile. Ndzi xi sirhelerile. Ndzi xi tirhisile. Ku fikela hi 2021, loko ndzi sungula ntlangu lowu — ku tsala — kutani eku heteleleni ndzi twisisa ntiyiso: a ku ri vuhunguki lebyikulu ku tlula hinkwabyo lebyi ndzi tshameke ndzi byi xava. A a khorwisa, ina. A a tshembeka, e-e. A a lava ku lulamisa kun’we ntsena: ku cinca «nchumu» hi «xiendliwa». Kutani xivulwa a xi ta va xi tirhile. Hikuva xiendliwa xa xavisiwa. Nchumu i ntsheketo wun’wana. Muxavisi minkarhi hinkwayo i jaha leri vonakaka onge ri ku nyika nchumu, kasi hi n’wayitelo lowu fanaka, ri ku tekela nchumu wun’wana. Muxavisi wa ntiyiso wo sungula ematimwini — ntsena loyi ndzi n’wi xiximaka — a a ri Yesu. U xavise Rito. Naswona u swi endlile hi ndzawulo ya vuxavisi yo sungula leyi tshameke yi tumbuluxiwa: vaphasi va tinhlampfi va khume na vambirhi eGalileya. A ku na un’we wa vona loyi a humaka eMIT. Kambe a va ri ni ndzayo. Va nga hetisekanga — va ringanela ntsena. Lava van’wana? A va ya emahlweni va endla tikhoso ta vona ta vuxavisi va tlhela va hola. Vanhu va vumbeka. Ku ta tshama ku ri ni munhu loyi a nga ta hakela leswaku a vumbiwa.
Nando
VOYA
Voya i vuxokoxoko lebyi vanhu va endlaka onge va byi twisisa. Va byi vitana ku tenga, ku saseka, vumunhu, ndhavuko, mukhuva. Kambe voya a hi nchumu wa swona. I ndzilakano: exikarhi ka leswi u swi kombisaka ni leswi u swi tumbetaka. Van’wana va tshemba vatsemi va misisi, van’wana va tshemba vasasekisi, van’wana va tshemba michini ya manguva lawa leyi tshembisaka ku tiyimela ni ku hetiseka. Kambe voya byi tshama kona, byi nga yingisi, xitsundzuxo xa miri: a wu ri xiharhi khale ka loko u hundzuka muaki wa tiko. Naswona a byi na nala. I munghana loyi a nga khomiki kahle, mbhoni ya masungulo. Byi hangalaka emirini hinkwawo, byi rhwala muvala lowu u nyikiweke wona hi mepe wa wena wa ntumbuluko, naswona byi khoma ntsheketo lowu u nga ku koteki ku wu sula. Hambi ku ri lava nga ni ku khuluka ka misisi a va pfumali byona — va byi lahlekeriwile ntsena ku ringana nkarhi lowu ku nga riki na loyi a nga wu pimaka. Ku twisisa voya, u fanele ku tlhelela eku sunguleni — munhu wa khale swinene, ndhawu leyi mintsheketo ya wena hinkwayo yi tlhelelaka eka yona. Ndzi swi vona tanihi ntsheketo wa ntima wa le khale swinene. Swifaniso swimbirhi endzhaku ka khumbi ra byanyi, swi vulavula. Ku fika xa vunharhu kutani xi nga swi koti ku hambanisa leswaku i mani wanuna ni leswaku i mani wansati. Xikandza a xi ringaneli. Xikandza xa hemba. Kutani wansati u teka xiboho xo tsala hi vuntshwa vumunhu bya yena. U famba a ya enambyeni, a tilanguta ematini, kutani a vona ndzevu. A yi nga ri ya yena. A yi n’wi hlamuseli. A yi n’wi hambanisi. U kuma ribye leri tsemaka kutani a sungula ku susa voya, xiphemu xin’we hi nkarhi. U kuma leswaku ku mila nakambe ku nonoka — mpfuno lowutsongo: mukhuva a wu lavi ku tinyiketa siku rin’wana ni rin’wana. Naswona u kuma nchumu wo tiya ku tlula: wanuna u n’wi languta hi ndlela yin’wana. Ku hambana ku hundzuka ku koka. Ku hambana ku hundzuka ririmi. Ku sukela hi nkarhi wolowo, ndhavuko wa voya wu sungula: ro sungula wa swikombiso, kutani wa vanhu, kutani wa ku tenga, kutani wa sayense, kutani wa mianakanyo ya tipolitiki. Ku fikela swiyimo swa manguva lawa swo tlula mpimo swi fika — lava vulaka leswaku voya bya sirhelela naswona byi fanele ku tshama, lava vulaka leswaku byi fanele ku nyamalala leswaku munhu a amukeriwa, lava byi vatlaka leswaku va naveriwa. Kambe ntiyiso wu olovile: voya byi velekiwa, byi kula, byi govela… naswona loko byi govela, byi fa. Rimitsu ri tshama ri hanya, ri nonon’hwa, ku fana ni mianakanyo yin’wana leyi u nga yi susiki hambi hi ku tiyimisela. Naswona ku ni nawu wun’we wo hetelela — lowu tiviwaka hi mutsheketi ntsena: u nga tshuki u hundzula risisi ri va mhandzi. Ku hambana i vowele yin’we ntsena. Kambe swi cinca hinkwaswo.
Nando
NKAMBELO WA LE RIVALENI — NGHENA
NKANDZIYISO WA XINGHEZI
Leswi u nga kusuhi ni ku swi hlaya a hi buku, a hi nhlengeletano, a hi phurojeke ya vuhumelerisi. I xiendlo xo tipaluxa. NKAMBELO WA LE RIVALENI. Wa mina. Hi malembe ya 61, ndzi twisise nchumu wo olova: vanhu a va lavi xiphemu xin’we xa mina. Va lava hinkwaswo leswi ndzi nga swona — handle ka ntlawa, handle ka xiave, handle ka vito. Kutani a hi swi endleni. A hi vekeni etafuleni leswi salaka loko u susa hinkwaswo swin’wana — rito, ntsundzuko, xilondza, ku vonakala, ku hleka, ku karhala, ntiyiso. Mintsheketo leyi ya khume a yi kongomisiwanga ku khorwisa munhu. Yi kona ku kombisa. Eka mina. Eka wena. Eka lava nga riki kona laha. Eka lava nga si tshamaka va languta hakunene. Leyi i xingheniso. Leyi yin’wana yi le xitejini. Xinghezi. Xijapani. Xihindi. Tindlela tinharhu to va kona. Tindlela tinharhu to tipaluxa. Tindlela tinharhu to yima endzeni ka nkambelo. Hlaya kahle.
Nando
MASUNGULO
Hi leswi hi nga swona nakambe hikwalaho ka vanhu lava hi hlanganaka na vona. Hi va kolota hinkwaswo, hambi loko hi nga swi pfumeli. Vanhu hi ntumbuluko a va nkhensi: va teka, va rivala, va tolovela swilo. Naswona ku nga nkhensi loku ku humelela hi swivumbeko swa gidi, kwalomu ka minkarhi hinkwayo handle ka huwa. Mianakanyo leyi yo ya ehenhla yi huma eka leswi ndzi hundzukaka swona. Ndza yi twa siku rin’wana ni rin’wana: van’wana va yi vitana nyiko, van’wana va yi vitana byongo lebyi nga si tshamaka byi tima, van’wana va yi vitana vuvabyi. Van’wana a va yi vitani nchumu, hikuva a va yi twi. Loko va hi vutisa va ku «U tirha yini?», hi fanele ku hlamula hi leswi hi a hi norha hi swona loko ha ha ri vana, emalembeni ya ku pfumala vutivi. A ku nga ri na munhu loyi a a ta hleka. A va ta hi nyika n’wayitelo lowu baseke — lowu u wu nyikaka vana lava ha pfumelaka eka leswi swi kotekaka. Kutani mixo wun’wana ndzi pfuka kutani ndzi kuma leswaku ndza swi tiva ku fambisa mali. Kambe minkarhi hinkwayo ku ni xiphemu lexi kayivelaka. A ndzi na mali. Naswona ndzi fanele ku hlwela. Nkambelo wa mina wu sungula sweswi. Hi mintsheketo leyi ya khume. Eka lava nga ta yi hlaya, va yi hlaya nakambe, kumbe va yi honisa. A swi na mhaka. Yi tshama laha. Hilaha ku nga heriki, kumbexana yona ntsena.
Nando
NHLANGANO ENDZHAKU KA NKARHI WA NTIRHO
Ku fa ku hatlise ku tlula leswi a ndzi swi langutele. A ku nga ri na buluko leri vangamaka. A ku nga ri na maxaka lama tsutsumaka ma ta eka mina. A ku nga ri na vuyimbeleri bya mintlhaveko. Ku miyela ntsena. Ku miyela loku sasekeke swinene. Kwalomu ka ku va ka khampani. Ndzi ehleketile leswaku eku heteleleni ndzi ta wisa. Endzhaku ka malembe ya makume mune ya minhlangano leyi nga pfuniki nchumu, swifonelo swa tinhlengeletano ta matiko-tiko, vakongomisi lava vulavulaka tiawara timbirhi va nga vuli nchumu, ni vafambisi lava kholwaka leswaku PowerPoint i vukhongeri… ndzi ehleketile leswaku swi herile. Xihoxo xo dlaya. Kwalomu ka timinete ta makume mambirhi endzhaku ko fa, ndzi kume xitiviso. A ku nga ri ntsumi. A ku nga ri dimona. Wansati loyi a ambaleke kahle swinene u ndzi nyike folidara ya ntima. «Mnu. Frega, mi languteriwile eKamareni ra Minhlangano leyi nga Heriki hi 11.» «Hikwalaho ka yini?» «Nkambelo.» «Wa yini?» «Wa vutomi bya n’wina.» «Xana hi nga endla xifonelo?» «E-e.» Ndzi nghene ekamareni. Tafula leri leheke ku hundza mpimo. Vanhu a va tshamile hinkwako. Hinkwavo va file. Kambe va hanya swinene eka mavonelo ya vona. Ndzi tive hi ku hatlisa ntlawa lowu biheke ku tlula hinkwayo: lava a va ri vafambisi. Va file malembe, kambe va ha tsandzeka ku tshika ku lerisa. Un’wana a a vulavula hi tichati. Un’wana a a lulamisele nkombiso. Un’wana a a phindha-phindha a ku: «A hi tlheleleni eka nhla-nkulu.» Nhla-nkulu a yi nga si tshama yi fika. Kutani ndzi vone vanhu va matimu. Napoleon, a vilerile. Julius Caesar, a karhale hi ku pfumala nchumu. Faro a etlele. Vapapa vambirhi va kanetana hi nchumu lowu ku nga riki na loyi a wu tsundzukaka. Mutsundzuxi wa McKinsey loyi a feke hi 2087 naswona a ha tirhisa marito ya Xinghezi lama nga riki na nhlamuselo: «Alignment.» «Performance.» «Scalability.» Hambi a file, a nga koteki ku tiyiseleriwa. Va ndzi tshamisile ehansi. Mukhalabye u pfule fayili. «Mnu. Frega.» «Ndzi kona.» «Hi xopaxopile vutomi bya n’wina.» «Ndza mi chavelela.» A ku na loyi a hlekeke. Vanhu lava feke. Ku hlekisa loku biheke swinene. Va sungule: «Ha yini mi tsale swo tala sweswo?» «Ha yini ndzi nga tsali?» «Ha yini mi tumbuluxe magidi ya swihumelerisiwa swa mahala?» «Ku vona leswaku i mani a twisisaka.» «Ha yini mi nga xavisanga ku fana ni van’wana hinkwavo?» «Hikuva van’wana hinkwavo a va vonaka va ri ni gome.» Ku miyela. Va tsale swilo. Kutani ku fike xivutiso xa ntiyiso. «Xana ma chava rifu?» «E-e.» «Ha yini?» «Hikuva n’wina mi hleleke ku biha ku tlula lava hanyaka.» Ro sungula, un’wana u n’wayitele. Mutshamaxitulu u pfale fayili. «Hi tekile xiboho.» «Tilo?» «E-e.» «Tihele?» «E-e.» «Kutani i yini?» U ndzi langute hi ku tshwe. «Hi mi nyika ndzawulo leyi tikaka ku tlula hinkwayo.» «Yihi?» U ndzi nyike bheji. Ndzi yi hlaye hi ku nonoka:
Minhlangano na Vafumi va Tibiliyoni va Sweswinyana
Hi ku hatlisa ndzi twisise leswaku rifu a ri ri ku tlakusiwa ntsena loku endliweke hi ndlela yo biha. Naswona leswi biheke ku tlula: wo sungula loyi a a lava ku hlangana na mina a a se tshamile ehandle ka nyangwa. Elon Musk. A a n’wayitela. Mina a ndzi nga n’wayiteli.
Nando
NKARHI: BUKU
Xana i Buku Yihi ya Khale leyi u Ehleketaka leswaku yi Dzunisiwa ku Tlula Mpimo?
A ndzi si tshama ndzi va muhlayi hakunene. Ndhavuko wu fikile eka mina wu ri woxe, eka vutomi bya mina hinkwabyo, kutani ndzi nantswa vuyelo bya wona siku na siku. Ku hlaya ka mina ko sungula a ku ri tibuku ta tikhomiki — TEX WILLER, nhenha ya mina — kutani DIABOLIK hi nkarhi wun’wana, kutani eku heteleleni JACULA, khathuni ya phono. Mintsheketo leyi ndzi khumbeke ni ku ndzi tsakisa ku tlula a ku ri leyi ndzi yi kumeke hi xihoxo, onge vuyimbeleri a byi hlekisa: a hi nyikeni Frega nchumu lowu, u ta antswa. Ku tshinela ka mina eka inthanete ku sungule hi ku tiyimisela, ku nga ri hi xilaveko, kutani ndza tsundzuka leswaku hi ku hatlisa ku hundzuke xilaveko xo hlaya — kambe ku nga ri tibuku. A ndzi si tshama ndzi va wanuna wa xifundzhankulu xo pfala. A ndzi nga lavi mahungu lamakulu, lama humaka huwa, lama hlamarisaka. I vuxokoxoko lebyi vonakaka byi nga ri na nkoka — lebyi talaka ku tumbeta ntiyiso wa xiviri. A ku ri Bibele, nyiko leyi ndzi yi kumeke emahlweni ka nkhuvo wa mina wa vukati, leyi pfuleke tihlo ra mina yi antswisa xivono xa mina, lexi suke eka ku languta hi ku etlela xi ya eka ku languta hi ku yima — kumbexana hi leswi ndzi swi kholwaka namuntlha. Naswona endzhaku ka xikolo xa swihundla lexi ndzi averiweke xona hi malembe ya 33, ni hinkwaswo leswi nga vuaki endzeni ka jiyomeziri, ni vutivi bya tinomboro tanihi vuyelo, ku nga ri xivangelo. Swi vile leswi ntsena leswi ndzi pfumeleleke ku kurisa mianakanyo ya swiphemu swimbirhi — ya desimali eka vanhu ni ya swimbirhi eka aligoritimi ni ti-AI — ndlela yin’we ntsena yo vutisa swivutiso swa nkoka no kuma tinhlamulo leti faneleke, leti ringanaka ku nga ri leti lulamisiweke. Ku hlaya a hi ntirho lowu humelelaka endzeni ka ntsheketo ntsena. Xiyimo xa ntiyiso i ku hlaya swilo, swiyimo, ni ku twisisa handle ko ringanyeta. Leyi i buku ya mina leyinene ku tlula hinkwato.
Nando
GILLETTE ITALIA
(Vuxokoxoko lebyi Vanhu vo Tala va nga Byi Tiviki)
Gillette u nghene eItaliya hi va-1950. I vanhu vatsongo swinene lava tsundzukaka leswaku i mani a pfuneke ku aka nsana wa xiviri wa yena wa le Italiya. Varhangeri vambirhi va nkoka swinene ematimwini ya yena hinkwavo a va huma ePuglia. Raffaele Di Tullio. U sungule hi ku xavisa. Kutani a va mukambeli. Mufambisi wa xifundzha. Mupfuni wa Mukongomisi wa ku Xavisa wa Italiya. Eku heteleleni, mulawuri lonkulu eBelgium. Kutani a ku ri na Piero Chiummo. U nghene hi vuxavisi (marketing) ni swinavetiso. Eku heteleleni u ve mulawuri lonkulu wa Gillette Italia naswona u tshame a ri munhu wa le xikarhi ku sukela hi va-1970 ku fika hi va-2000. Vavanuna vambirhi va Dzonga ra Italiya. Endzeni ka khampani ya Amerika. Khale ka loko tinkulumo to khutaza ti hundzuka bindzu. A va akanga mimfungho ya vona. Va ake vuyelo. Naswona eka vanhu ku fana na mina lava ngheneke endzhaku va sukela ehansi… A va ri vumbhoni bya leswaku ndzayo yi nga ya ekule ku tlula rixaka. Emalembeni wolawo a wu nga nghena eGillette hikwalaho ka tidigiri, vuxaka bya ndyangu, kumbe vunene bya wansati. A wu nghena hi xivangelo xin’we ntsena: vuswikoti. Kutani ku fika ku tinyiketela, ndzayo, vutlhari, ku hleleka, ni ku xixima milawu. Leswin’wana hinkwaswo a wu swi dyondza endleleni. Ndzi sungule ndzi nga ri na nchumu handle ka malembe ya nhungu ya xikolo — mpimo wa le hansi lowu laviwaka hi nawu. Leswi a ndzi ri na swona a ku ri nkarhi lowu faneleke, ntumbuluko, ni ku titsongahata ku sungula ehansi. Madyambu man’wana ni man’wana, u humesa swiviko swa wena. Mixo wun’wana ni wun’wana, u rhumela tinomboro eka mufambisi wa xifundzha. Naswona emakumu ka vhiki a wu pfala nkomiso, u nghenisa hinkwaswo, u tiyisisa leswaku emvhilopo yi siyiwile emahlweni ka mixo wa Musumbhunuku. Mali leyi tirhisiweke, mali leyi hlengeletiweke, ku xavisa, swilemukiso swa makete, nxopaxopo wa xifundzha, mahanyelo ya vaphikizani — xo fana ni PM ya Gillette ya le nsin’wini. Kutani ku fika xiphemu xa ntirho. Ku pfala oda a swi nga ringaneli. A wu antswisa buku ya muxavi un’wana ni un’wana hi voko: siku, nhlayo, nchumu hi nchumu. A ku nga ri na software. A ku nga ri na tindlela to koma. Wena ntsena, peni, ni ntiyiso. Siku rin’wana ni rin’wana u hetelela u ri eriqinghweni na Ferruccio Luraschi — vulawuri bya swikweleti. A a sivela tioda hambi loko muxavi a kayivela sente yin’we. Vaxavisi a va swi venga, kambe emakumu ka n’hweti un’wana ni un’wana a kuma ndlela. A wu kwatsa hansi ka xibya leswaku u pfala n’hweti, kotara, ni kotara ya matiko-tiko. Vanhu a va ehleketa leswaku u lava digiri. Leswi a wu swi lava hakunene a ku ri ti-orhi ta nsimbi — ku hanya eka swiphiqo leswi hambi ku ri mikwana a yi nga swi koti ku swi tsema. Hi leswi a swi ri ha swona. Nkomiso wa dyondzo yo leha. Naswona ku tikurisa ku ndzi susumeta ku ya emahlweni: ndzi kume diploma ya mina ya vutsari bya swibalo ndzi ri ndzexe. Loko ku ri yunivhesiti, ndzi ye kona — kambe ku nga ri ku ya dyondza. Ndzi ye kona ku ya kokela vavasati. Xivangelo xa ntiyiso xa leswi ndzi nga kona.
Nando
MUNHU LOYI U NGA N’WI LANGUTELIKI
Hi 21 Nyenyenyani 1993, ndzi byele vatswari va nsati wa mina wa nkarhi lowu taka leswaku ku nga ri khale ndzi ta teka n’wana wa vona wa nhwanyana — makwavo wa Michele, nsati wa mina wa sweswi ni wa nawu un’we ntsena. Tiawara ti nga ri tingani emahlweni, a ndzi nyiketile «phasela ra mina ra rirhandzu»: mapatsa ya mina ya vana va xinuna. U hlekile kutani a ndzi byela leswaku ndzi penga. Michele a nga swi twisisanga hi ku hatlisa leswi a swi humelela. Elisabetta a a ri ni malembe ya makume manharhu. Un’wana ni un’wana a ehleketa leswaku a swi hatlisile ngopfu. Xiboho xo tano a xi fanerile hi nkongomiso, ku kunguhata, ni huvo ya ndyangu. A va fana ni ndyangu wun’wana wa wona lama hetisekeke ya Barilla-Mulino-Bianco — handle ka leswaku vhilwa a ri rhendzeleka hikwalaho ka mina, naswona a ndzi si tshama ndzi kombela mpfumelelo. Mixo lowu landzeleke, endzeni ka tiawara ta makume mambirhi na mune, a a amukele ku hlamala hinkwako. U tile eka mina a ri ni xikandza xo tiya, a hlundzukile, kutani a ku: «Wa fika laha, u hundzuluxa ndyangu wa mina, u hi byela mhaka leyi endliweke, ku nga ri mahungu, ku nga ri xitiviso — kutani u famba, onge u xava xinkwa esupamakete.» A ku ri mina loyi. A nga hoxanga. A ndzi ri ni malembe ya makume mambirhi na nhungu. Ndzi n’wi n’wayitelile kutani ndzi ku: «Ndza vona leswaku u dyondze psychology. U tiva ku xopaxopa. Kambe u kayivela xiphemu xa xisekelo xa vutshunguri bya mianakanyo — lexi u nga ku koteki ku xi dyondza. U nga xi hanya ntsena.» Kutani ndzi famba. Hi tin’hweti timbirhi, ndzi ri ndzexe, ndzi hlele nkhuvo wa vukati hinkwawo. Hi 23 Dzivamisoko wa lembe rero, ndzi tekile. Naswona hi 17 Nhlangula, vana va mina va velekiwile mapatsa ya vafana. Munhu loyi u nga n’wi langutelangiki.
Nando
NTIRHO: WA MINA
Namuntlha ndzi tsala hinkwaswo leswi a ndzi ta lava ku mi byela swona hi mina n’wini. Ku antswisa swiendlakalo i ndlela yin’we ntsena ya matsalwa leyi saleke. A ku na nchumu wun’wana. A ku ri Mudyaxihi 1985 loko ndzi amukela xinyikiwa xa n’wina xa ntirho. Kambe, a mi nga ri muthori. A mi ri tatana wa mina ntsena. Ndzi sungule eka ndhawu ya le hansi swinene, kambe a ndzi xanisekanga. Ndzi n’wayitelile. Naswona ndzi nga lumi meno, ndzi ye emahlweni. Kokwana a a se hlamusele swilo kahle. Endzhaku ka malembe ya makume mune eswimbiveni, siku rin’wana u te: «Ku kula a ku tshami ku pimiwa hi tisentimitara kumbe hi mali. Ku pimiwa hi swiendlo ntsena.» Naswona a a hetile ntsena ntlawa wa vunharhu. Nhlangano wun’wana ni wun’wana lowu a wu hi nyika nkateko wo vonana wu tumbuluxe leswi namuntlha ndzi swi vitanaka swiboho swa n’wina: swa ntirho, swa nkongomiso, swa vutlhari — naswona emakumu ntsena, swa mintlhaveko. A hi si tshama hi va ni valala eka DNA ya hina. A ku ri vanhu ntsena lava hi aleke ku va pfulela. Manana wa mina a nga si tshama a tshika nkateko wo ndzi hlasela. A a tolovele ku vula leswaku ndzi nyikiwe ntirho wa vutomi hinkwabyo naswona ndzi fanele ku nkhensa tatana wa mina hilaha ku nga heriki. Loko swi nga ri tano, i mani a tivaka leswi a ndzi ta va ndzi swi endlile. I mani a tivaka leswi vutomi bya mina a byi ta va byi hundzuke swona. Kutani ndzi tekile xiboho xa leswaku makumu ya vutomi bya mina bya ntirho a ma fanele ku cinca. Naswona hi N’wendzamhala 2003, ndzi fularhele mali, ku xiximiwa, matimba ni xiyimo — ntsena ku n’wi komba leswaku a ndzi ri mani. Kambe a nga si tshama a swi twisisa. Swi ndzi tekele malembe ya makume mambirhi na nharhu ku kuma xiyimo xa mina xa ntiyiso. Sweswi a ku na un’we wa n’wina loyi a ha ri kusuhi na mina laha. Kambe ndza ha ri kusuhi na n’wina havambirhi. Naswona siku rin’wana, ndzi ta mi fikela. Naswona loko tatana wa mina a tshame a swi tiva kahle leswaku a ndzi ri mani — leswi a ku ri matimba ya mina, ni leswi a ku nga ri wona — manana wa mina, loko a vulavula na yena, a a ku: «Kumbexana va n’wi cincile loko a velekiwa. Hikuva wanuna loyi u hundzuke munhu loyi ku nga riki na munhu loyi a n’wi languteleke. Naswona hi ndlela yo karhi… va vula leswaku i, n’wana wa mina.»
Nando
VUTOMI LEBYI HETISEKEKE
Loko a ndzi fanele ku hlamusela vutomi bya mina lebyi hetisekeke, a ndzi ta vula leswaku a byi kona. Kumbe ku antswa: byi kona ntsena emianakanyweni ya lava ha kholwaka leswaku vutomi i nchumu lowu u nga wu dizayinaka ematshan’weni ya nchumu lowu u hundzaka eka wona ntsena. Namuntlha dokodela wa mianakanyo loyi a tshamaka eWordPress u hi hoxela xivutiso xa siku na siku lexi tolovelekeke — xa muxaka lowu u wu vutisaka vana, loko va ha ehleketa leswaku vumundzuku i nyiko leyi se yi phutsiweke hi vatswari va vona. I lavakulu lava hoxaka minorho ya vona leyi nga hetiwangiki, ku tsandzeka ka vona loku miyeleke, swikhohliso swa vona leswi tirhisiweke nakambe eka vana va vona, va tshemba leswaku un’wana u ta endla kahle laha vona va nga ringetangiki hambi ku ri kutsongo. Vutomi a hi nchumu wa nkoka lowukulu. A hi xilo xa munhu, a hi ndzhaka, a hi rifuwo ra munhu hi xiviri. Naswona hi laha vanhu va rhetemukaka kona: va kholwa leswaku va nga va vini va leswi a swi nga si tshama swi kongomisiwa ku va ni n’winyi. Vutomi i nyiko leyi tsaneke ntsena leyi nga ni swilo swimbirhi leswi tiyeke: siku leri u velekiweke ha rona — leri kandziyisiweke eka matsalwa ya wena — ni siku leri u faka ha rona — leri kandziyisiweke eka matsalwa lawa u nga ta ka u nga ma voni. Hinkwaswo leswi nga exikarhi i leswi hi nga swona, leswi hi navelaka ku va swona, leswi hi cincaka, ni leswi eku heteleleni swi hundzukaka swona. Hi ku tiva kumbe hi ku nga tivi, a swi cinci nchumu. «Vutomi lebyi hetisekeke» i xikhohliso xa sekisi, ku hlamarisa ka n’wanyanga. Fantasi leyi nyamalalaka hi nkarhi lowu u yi langutisisaka ngopfu.
Nando
VUTOMI BYA MUFAMBISI
Ku pfusiwa hi 06:00. Timinete ta makume manharhu to tsutsuma, ku hlamba, phepha-hungu, swakudya swa mixo. Hi 08:30 u se a ri ehofisini. Ku fika emahlweni ka van’wana hinkwavo ni ku famba endzhaku ka van’wana hinkwavo — swikombiso swimbirhi leswi khampani hinkwayo yi swi hlayaka yi nga lavi nhlamuselo. 10:30 wisa ra khofi. 13:30 swakudya swa ku hatlisa. 18:30 u huma ehandle ku ya endla swilo swa yena kumbe nhlangano wa bindzu wa nkarhi wo hlwela. Hi 20:00 eku heteleleni u ya ekaya, laha swakudya swa nimadyambu swi n’wi rindzeleke. Hi 21:30 u tshama etafuleni ra yena ra ntirho — laptop evokweni ra ximatsi, khompyuta ya tafula evokweni ra xinene — a cincana hi mahungu, a kambisisa tinomboro, a aka tipulani, a tshakela mianakanyo leyintshwa ebyongweni lebyi karhaleke. Mbuyelo i vukhongeri. Leswin’wana hinkwaswo i swa ku engetela. U ya etlela hi awara ya n’we nivusiku. Minkarhi hinkwayo ku ni munhu loyi a n’wi kufumelaka mubedo, kutani u pfumelela xiphemu xa yena xa muchini xi teka vulawuri. Hi 03:00 eku heteleleni wa etlela. Hi 06:00 u pfuka nakambe. Tiawara tinharhu to etlela — ti ringana hi ku hetiseka ni tithekiniki toleto ta le Vuxeni leti tshembisaka ku wisa hi vurhongo lebyitsongo. Ntsheketo wa vuhunguki lowu a wu kholwaka hikuva wu endla leswaku muchini wu ya emahlweni wu tirha. Mugqivela na Sonto i masiku yo kwetsima. Ku titsakisa, swihambukiso, ndyangu. Emasikwini wolawo a lavi ku kavanyetiwa — ngopfu-ngopfu hi vatirhikulorhi kumbe hi munhu wihi na wihi wa khampani. Mfumo wu pfala tinyangwa ta wona. Mufambisi u hola kahle, ina. Kambe u rhwala ndzhwalo wa vutihlamuleri lebyi, loko byi nga khomiwi kahle, byi nga vangaka khombo leri nga tlheriseriwiki endzhaku ni ketana yo leha ya ku vava. Vanhu va swi rivala sweswo. Minkarhi yo tala, xiave lexi a hi bheji ejasini. I ku amukeriwa loku miyeleke ku suka eka vatirhi ni vini — nkarhi lowu va tshikaka ku ku vona tanihi ntsengo kutani va sungula ku ku vona tanihi xipfuno. Naswona ku amukeriwa koloko, loko ku fika, i muholo wun’we ntsena wa ntiyiso lowu a wu kumaka.
Nando
VAFUMI VA NTIYISO
… Va Vuxisi
A hi ri vatirhikulorhi, tatana wa mina na mina. A hi tirhela khampani yin’we ya matiko-tiko ya le Amerika. Vaxavisi. Vaxisi va mianakanyo. Nawu wo sungula a wu ri wun’we minkarhi hinkwayo: ku lulama ni ku tshembeka eka un’wana ni un’wana. Wa vumbirhi: twisisa swilaveko swa ntiyiso swa muxavi emahlweni ka loko muxavi a swi twisisa. Ku xavisa a ku ri ku susumeta swiendliwa. A ku ri ku pfuna munhu leswaku a papalata swiphiqo. Ku xavisa swo tala a swi vula mali yo tala. Swi vula ku eneriseka ko tala ka muxavi — n’winyi un’we ntsena wa ntiyiso wa makete. Hi vambirhi a hi tshame hi va ni swiyimo swa vurhangeri bya tiko hinkwaro. Hi malembe yo hambana hi vambirhi hi fikile endhawini yo sungula eItaliya hi ku antswa ni hi nhlayo. A hi si tshama hi va nomboro yo sungula hi xiviri. Kambe mbilu ya mina yi tshama yi ba hi ndlela yin’we: Amerika. Naswona a ku ri Vaamerika lava endleke goza. Varhangeri lava tlakukeke va tile ku ta vona hi mahlo ya vona ndlela leyi va ka Frega a va swi endla ha yona. Hi va-’90 Mnu. Wakefield, CEO wa Yuropa, u ye ku ya vona tatana wa mina. Eku sunguleni ka va-2000 Mnu. Alan Both, phuresidente wa xibirhi wa misava hinkwayo, u te ku ta ndzi vona, a landzeriwa hi vatsundzuxi ni vakongomisi va ku xavisa. A hi ri ni vutomi byo tano. Ahahahah. Kutani tatana wa mina u teke xiboho xa leswaku malembe ya makume mune ma ringanerile. Hi 1996 u wisile. Mina ndzi rindzile ku fikela hi 2003. A ndzi ri ni malembe ya makume manharhu na nhungu, ndzi ri ni malembe ya khume-nhungu ekhampanini. A ndzi karhele. Mali a yi nga si tshama yi va swa ku sungula. A ku ri swilo leswi a swi ndzi tsakisa ntsena. Ha yini ndzi hlamusela ntsheketo lowu? Hikuva namuntlha, endzhaku ko va mutsari, marungula ya mina ya hlayiwa ematikweni yo tala. Eku heteleleni nawu wa ha ri wun’we. Eku heteleleni, nawu a wu si tshama wu cinca. U lava ntsena ku tiva ku xavisa ntsheketo.
Nando
WANUNA WA NKOKA
(Vincenzo Frega)
Tatana wa mina u nghena exitolweni lexitsongo xa fole eSeminara, doroba ra xifundzha xa Reggio Calabria. A nga tshami kona. U le xifundzheni hikwalaho ka ntirho, muyimeri wa vuxavisi wa Gillette. Endzeni, u hlangana na muakelani wa le kaya, mutirhi wa bangi. U n’wi vutisa a ku: «U endla yini laha?» Wanuna, a hisekile swinene, u hlamula a ku: «Ndzi bheja eka tihanci.» Tatana wa mina wa n’wi languta. «Xana ndhawu ya mphikizano wa tihanci yi kwihi? Ndzi tshame laha malembe ya khume naswona a ndzi si tshama ndzi yi vona.» Muakelani u n’wayitela hi xihlekelelo, a ringeta ku vonaka a tlharihile. U humesa phepha ra ku bheja ra TOTIP kutani a n’wi komba rona. Tatana wa mina u ri langutisisa nkarhi wutsongo, a pfilunganyekile, kutani a hleka hi matimba. U vulavula na wanuna loyi a bhejaka eka tihanci… handle ka tihanci. U se a ehleketa ku swi hlamusela manana wa mina, loyi a n’wi tivaka kahle muakelani yoloye — a a ri mudzunisi wa yena wo tshembeka ku ringana malembe. U hleka endzeni. U hleka nakambe hikuva a nga tivi nchumu hi leswi swi nga kusuhi ni ku humelela. U ya emahlweni a tirha ni vaxavi va xitolo, a fularhele nyangwa. Muxavi u ya emahlweni a endla swikombiso swo hlamarisa hi nhloko a kongomisa enyangweni: ina/e-e, ina/e-e. Tatana wa mina a nga swi twisisi. Eka yena, i swikombiso ntsena swa doroba ritsongo. U heta, u lavelana, kutani u huma a rhurhile. Hi nkarhi lowu a humaka ehandle, va n’wi yimisa. Va n’wi khomile. Va n’wi khoma va n’wi pfalela. Carabinieri va tsakile swinene: endzhaku ka malembe ya khume na ntlhanu, va kholwa leswaku eku heteleleni va n’wi khomile. Kutani yena wa hleka. U hleka ku fana ni muhlanya. U ehleketa leswaku i ntlangu. Exitichini, va kombela matsalwa ya yena, ntirho wa yena. U hlamula a ha hleka. Kutani ku fika xivutiso: «A wu swi tivi leswaku ha yini u ri laha?» «E-e.» «U fana hi ku helela ni wanuna loyi hi n’wi hlotaka malembe: “Wanuna wa Xibamu xa Muchini wa Seminara.” Emahlweni ko ya emahlweni, hi rindzele ku tiyisisiwa hi khampani ya wena eMilano.» Tatana wa mina u yima nkarhi wutsongo. «Kutani ha yini mi n’wi vitana Wanuna wa Xibamu xa Muchini?» «Hikuva eminkosini ya mafia u yimisa nkhuvo, u koka bokisi ra mufi a ri yisa exitarateni, a ri pfula, kutani a hetela magazini hinkwayo eka ntsumbu.» Ku miyela. Tatana wa mina wa va languta. Kutani a ku: «Ah… kutani ndzi wanuna wa nkoka.» Va n’wi ntshunxa. Va n’wi nyika ku khandziya. «E-e, ndza khensa. Ndzi ta famba hi milenge. Ndzi na movha wa mina.» A ku na ku kombela ku rivaleriwa. A ku na nhlamuselo. U famba a ya ekaya a hleka. U yima enyangweni. U ehleketa leswi a nga ta swi byela manana wa mina. Kutani u teka xiboho xo nga vuli nchumu. Ku nga ri hikuva a chava leswaku a nge n’wi kholwi. Kambe hi ku titsongahata. Hi ku xixima xifaniso xa yena. Leswaku a nga pfilunganyisiwi ni munhu loyi a nga riki yena. Ku va wanuna wa muxaka lowu, ku nga riki na munhu loyi a n’wi langutelaka.
Nando
HILAHA A HI RI HAKONA
Ndzi tshame ndzi tsakisiwa hi masungulo. Ku nga ri lawa ma tsariweke etibukwini — sweswo i xivono xa munhu un’wana ntsena, xifaniso, ku nga si tshama ku va ntiyiso lowu heleleke. Ndzi vula masungulo ya ntiyiso, lawa ku nga riki na munhu loyi a nga ma rekhodaka. Ndzi ma anakanya hi ndlela leyi. Wansati — xivumbiwa xo sungula xa ntiyiso lexi hinkwaswo swi sungulaka eka xona — u famba ekhwatini a lava bako. A ku cincanga nchumu: hambi namuntlha u lava kaya, ndhawu yo aka ndyangu, ku tumbuluxa ku tiya, ku tiyisa vutomi. Hakunene i xivumbiwa lexi tlakukeke. U nwile hinkwaswo eka misava ya swiharhi: nkongomiso, ku twisisa, mintlhaveko, ntumbuluko — hinkwaswo swi hlanganisiwile hi ku twisisa loku nga kotekiki, ku nun’hwela loku tshinelaka eka swa Xikwembu. Hi yena loyi. Wansati wa hina. Mafambiselo ya yena ma twala eka misava ya swiharhi swa ndyangu wa tinghala: a ma si tshama ma va ni tihanyi, a ma si tshama ma hatlisa ngopfu, minkarhi hinkwayo i mavelevete. Ku languta ka yena ku paluxa vumunhu bya yena. Mianakanyo ya yena yi khoma swivutiso leswi nga heriki — swilaveko swa makume ntlhanu na ntsevu leswi hlawulekeke, ku nga ri na xin’we xa swona lexi rhangisiwaka, onge u vula leswaku leswi heleleke swi fanele ku tshama swi vutisiwa. Kutani u velekile. Ku nga ri hikwalaho ka nyama, kambe hikwalaho ka ku ya emahlweni. Naswona u swi endlile ni gorila — minkarhi hinkwayo u teka loyi a antswaka ku tlula hinkwavo lava kumekaka. Yena, hi nkarhi wolowo, u tshame laha a a ri kona. A dya, a wisa, a humesa vuxaka bya yena bya le xihundleni. Swilaveko swimbirhi, leswi nga cincangiki ku ringana timiliyoni ta malembe. A ku na nchumu lowu hluvukeke. Leyi a hi sayense ya vanhu — a ndzi na swithopo, a ndzi na dyondzo ya yunivhesiti, a ndzi na ndlela. I xivono ntsena xa wanuna loyi a pfukeke namuntlha nimixo, a yingisa Barbra Streisand, kutani a ehleketa nchumu wun’we wo olova: The Way We Were.
Nando
“Xilaveko xi baseta mianakanyo; ku pfumala ku tumbuluxa nkoka — i nawu wa khale swinene lowu ha ha wu yingisaka.”
KHOTSO
Khotso — ndhawu leyi chaviwaka hi vanhu hinkwavo, ndhawu leyi ku nga riki na munhu loyi a lavaka ku nghena eka yona, kambe leyi un’wana ni un’wana a hundzaka eka yona eku heteleleni. Eka swivumbeko swa yona swa khale swinene, a yi kombisiwa tanihi mfumo wa ku pfumala: ntshunxeko, wa ku famba, wa ku endla. Kutani yi hluvukile eka malembe-xidzana kutani yi hundzuka swilo swin’wana. Rito hi roxe ri ku koka hi ku hatlisa ri ku yisa endhawini leyi vonakaka swinene, leyi nga ya ntiyiso swinene: ya vululami. Kambe sweswo i xivumbeko xa vaaki ntsena, ku hlawula ka nkarhi lowu nga cinciki vutomi bya wena ntsena kambe wu nga tlhela wu cinca xiyimo xa wena exikarhi ka vanhu. Ku ta ntsundzuko wa xikolo emianakanyweni: Silvio Pellico, 1789–1854, loyi, loko a ri ekhotsweni, a tsaleke Le Mie Prigioni — buku ya swiletelo leyi namuntlha yi tirhisiwaka hi vanuna lava hetaka mixaniso wa mintlhaveko. Ina, a hi buku ya swa vululami, kambe i ndlela leyi nga endzeni ka nsika wa vumunhu bya munhu, hikuva hi nga pfaleriwa endzeni ka hina hi voxe. Kambe loko swi humelela, u fanele ku tirhisa vutshunguri bya mianakanyo ni mirhi, hikuva ku horisa mianakanyo endzeni ka miehleketo swi tshama swi ri ndzilakano wun’we ntsena wa ntiyiso wa matsalwa hinkwawo ya vutshunguri. Ku pfaleriwa ka mianakanyo i khotso leri ku nga riki na dokodela loyi a nga ri pfulaka hi ku helela. Ndza tsundzuka loko wansati wa le Romaniya loyi a vitaniwaka Rodica a ndzi pfalele endlwini ya yena vusiku byin’wana. Endzhaku ko nwa mabodlhela ya mune ya vhinyo, a a hleka ku fana ni muhlanya wa wansati, kasi mina a ndzi ri ni xihahampfhuka lexi a ndzi fanele ku xi khoma ku nga ri khale, ku tlhelela eItaliya. Ndzi fanerile ku burisana kutani ndzi veka etafuleni Ntwanano wa Calabria — swi le rivaleni leswaku i ku tumbuluxa ka mina — lowu ku ya hi wona, etikweni ra matiko-tiko, munhu u fanele ku tshama a nyika muendzi nkateko. Sweswo swi ringanerile leswaku tinyangwa ti pfuleka kutani ndzi huma. Khotso ra mintlhaveko, ra rirhandzu, ra ku khomeka a ri na swinsimbi. Ri na mintsundzuko ntsena — ya muxaka lowu u nga si tshamaka u wu rivala.
Nando
A NDZI NGA LULAMELANGA KU HUMELELA
Ferdinando a a hetile malembe a anakanya ku humelela. Ku tileteta, ku tirha, ku susumeta — buku ya swiletelo hinkwayo. Kambe loko ku humelela ku fika eku heteleleni, a ku gongondzanga. Ku ragele nyangwa ku wu pfula, ku nghena, kutani ku vutisa: «Kutani? U lulamile?» A a nga lulamanga. Swi humelele hi ku hatlisa. Phurojeke leyi a yi akeke hi ku tinyiketela loku nonon’hweke hi xitshuketa yi kume ku amukeriwa. Swifonelo swa vahaxi va mahungu, swirhambo swa tinhlengeletano, ku tirhisana — un’wana ni un’wana a lava xiphemu xa yena. Eku sunguleni, a a titwa kahle swinene. Kutani u lemukile leswaku ku humelela ku ta ni buku ya swiletelo leyi a nga si tshamaka a yi kuma. Swilangutelo swi kurile. Na mintikanakanyo yi kurile. Xiboho xin’wana ni xin’wana a xi fana ni bomo leyi faneleke ku timiwa. Xihoxo xin’wana ni xin’wana a xi vonaka xi ri xitiviso xa rifu lexi nga humelelaka. Hi nkarhi wolowo, nkarhi wa yena wa ntirho wu buluke: minhlangano, minkarhi yo hetisa, mimbulavurisano ni vahaxi va mahungu. Rinavelo ra yena — nchumu lowu sunguleke hinkwaswo — ri sungule ku hefemula hi ku tika ehansi ka ndzhwalo wa «swilo swa nkoka». Kutani, u endle nchumu wun’we ntsena lowu twalaka: u balekile. Ku nga ri hilaha ku nga heriki — ku ringana nkarhi lowu a nga hefemulaka ntsena. Eku miyeleni, u tivutise xivutiso lexi ku nga riki na munhu loyi a xi vutisaka loko swilo swi famba kahle: «Xana ndzi endla yini hakunene?» Naswona nhlamulo a yi olovile: a a pfilunganyise ku humelela ni huwa. U tlhele a ri ni ndlela yin’wana. U dyondze ku vula e-e. U dyondze ku nyika van’wana ntirho. U dyondze leswaku ku va hinkwako swi vula ku va ku nga ri kun’we. Naswona hi ku nonoka, rinavelo ri tlhele — ku nga ri ku fana ni xihahi xa ndzilo, kambe ku fana ni ndzilo lowutsongo wa vuhlayiseki lowu nga timiki. Loko a languta endzhaku, u twisise ntiyiso: a ku na munhu loyi a tshameke a lulamela ku humelela. Ku humelela ku fana ni muendzi loyi a fikaka ka ha ri emahlweni, a dya ngopfu, kutani a sola fanichara. Kambe loko u hanya eka ku endza ko sungula, u dyondza ndlela yo ku amukela. Naswona sweswo — ku nga ri ku phokotela mavoko — hi kona ku hlula ka ntiyiso.
Nando
GRAMU TA 500
A ku ri Khotavuxika 1996. Nhlangano wa ku xavisa wa misava hinkwayo wu hleriwile ehofisini-nkulu ya khampani eBoston ku ta pfula hi misava hinkwayo xiendliwa lexintshwa. Rhavi ra Italiya ri teke xiboho xo avanyisa ntlawa wa vaxavisi eka swihahampfhuka swimbirhi leswi hambaneke — xin’we xi suka eRhoma, xin’wana xi suka eMilano. Ndhawu yin’we yo ya eka yona: ro sungula New York, kutani Boston. Xivangelo a xi olovile. Loko nchumu wo karhi wu hoxeka, a va nga lavi leswaku vaxavisi hinkwavo va Italiya va va exihahampfhukeni xin’we. Nkongomiso wa khampani. Wa ku chavisa, kambe wa twala. Hi fike hi ku hlayiseka nimadyambu wolowo. Mixo lowu landzeleke, ndzi tikume ndzi rhendzeriwile hi swirho swa ntsevu swa varhangeri lavakulu va Italiya. A ku na un’we wa vona loyi a a vulavula Xinghezi. A va ri ni ndlala. Naswona hi ndlela yo karhi, ndzi ve n’wini wa ku va phamela. Va ndzi vutisile leswaku hi fanele ku ya kwihi. Swi olovile. «Boston Harbor,» ndzi te. «Hi ya dya pasta ya lobster.» Va ndzi langute onge ndzi tumbuluxa swilo. Hambi ku ri muchayeri wa thekisi a tsakisiwile. U ndzi nyike nomboro ya yena ya riqingho kutani a ndzi vutisa leswaku ndzi tshama kwihi eBoston. Kutani u hlamusele leswaku loko ndzi ya emahlweni ndzi tirhisa thekisi ya yena, a a ta ndzi nyika khomixini. Leyi a ku ri dyondzo ya mina yo sungula ya ntiyiso eAmerika. Hinkwaswo a swi ri ni sistimi. Hambi ku ri vutleketli. Hi fike erestorenteni. Vini a va ri vamakwerhu va le Sicilia lava rhurheleke eUnited States malembe ya makume mune emahlweni. Va hi amukerile ku fana ni ndyangu. Un’wana ni un’wana u kombele linguine ya lobster. Mina ndzi kombele nchumu lowu hambaneke kutsongo. Gramu ta madzana ntlhanu ta linguine. Ni ti-lobster timbirhi. Mapulanga ma fikile. Un’wana ni un’wana a vonaka a tsakile. Ndzi langute ra mina kutani hi ku hatlisa ndzi vitana n’winyi. «Leti a hi gramu ta madzana ntlhanu.» U ndzi langute a miyerile hi ku helela. Ndzi yimile. Ndzi suka erestorenteni. Ndzi famba ndzi ya exitolweni lexi a xi ri kusuhi. Ndzi xava pasta. Ndzi tlhela. Ndzi n’wi nyika yona. «Lahla hinkwaswo.» «Sungula nakambe.» «Endla gramu ta madzana ntlhanu.» Vatirhikulorhi va mina va sungule ku hleka. Un’wana wa vona u te: «Ku lwisana ni wanuna wa le Calabria swi tala ku va goza ra bindzu leri nga riki ra vutlhari.» Eku heteleleni, pulanga leri faneleke ri fikile. Hi dyile. Un’wana ni un’wana a tsakile. Vatirhikulorhi va mina va ndzi hakelerile swakudya swa nimadyambu. Vamakwerhu vambirhi va le Sicilia va ndzi langute kutani va vutisa: «Xana sweswi u tsakile?» Ndzi te e-e. Va vonaka va pfilunganyekile. «Sweswi hi le Amerika,» ndzi te. «Naswona laha, rito ra wena ri na nkoka.» Ndzi humese tidola ta dzana kutani ndzi ti siya etafuleni tanihi nkhensa. Va ale ku ti teka. Ndzi sindzisile. «Lexi i xiboho xa mina.» «Kumbexana a hi nge he vonani.» «Kambe ndzi siya leti laha hikuva xihoxo xa n’wina xi ndzi lahlekisile gramu ta 120 ta pasta.» Va ndzi langutile. Kutani va hlekile. Na mina ndzi hlekile. Hikuva minkarhi yin’wana milawu ya vutomi i ya nkoka. Naswona minkarhi yin’wana yi fika yi tifihlile tanihi pasta.
Nando
KU HATLISA KU HLULA
Ku humelela a ku tirhi lava tiyeke ku tlula. Ku tirhi lava hatlisaka ku tlula — lava ehleketaka, va famba, va tolovela emahlweni ka loko un’wana ni un’wana a lemuka leswaku ntlangu wu cincile. Ndzi swi dyondzile ku tlula kan’we. Malembe lama hundzeke, a ndzi tirha eka phurojeke laha vaphikizani va mina a va ri ni hinkwaswo: mintlawa leyikulu, switirho leswinene, ntokoto wo tala. Leswi a ndzi ri na swona a ku ri ku hatlisa. Loko vona va ha aka maqhinga lama rharhanganeke, mina a ndzi se ndzi ringeta, ndzi lulamisa, ndzi antswisa, ndzi ya emahlweni. Ku hlula kutsongo, kun’we endzhaku ka kun’wana, ku fikela xivandla xi pfaleka. Ku nga ri ku wisela ehansi hi xibakelo xin’we — ku hlengeletana loku kongomeke ka swibakelo. Ku hatlisa ku hundzule ku tsana ku va ku hlula. Ku hatlisa a hi ku tsutsuma hi ku pfumala nkarhi. I ku hlaya xiyimo emahlweni ka van’wana. Ku vona ku pfuleka. Ku endla loko van’wana hinkwavo va ha ehleketa. Nkarhi wun’wana, eka xiendlakalo xa nkoka, xiphiqo xa thekiniki xi chavisile ku yimisa hinkwaswo. Vanhu va sungule ku lava swintshuxo swo leha, swo saseka. Mina a ndzi endlanga sweswo. Ndzi olovise, ndzi endle hi ku hatlisa, kutani ndzi hlayisa xiendlakalo xi ri karhi xi hanya. Ku nga hetisekanga — kambe ku tirha. Naswona evuton’wini bya ntiyiso, ku tirha ku hlula. Ku hatlisa a swi vuli ku endla u nga ehleketanga. Swi vula ku va u lulamile ku ringana leswaku u famba handle ko kanakana. Ku twisisa ka kona ku leteriwile hi ntokoto. Xivindzi xa kona xi seketeriwa hi ku vonakala. I ku tiva loko fasitere ri pfuleka — ni ku tlula. Namuntlha, a ndzi vutisi leswaku ntlhontlho i lowukulu ku fikela kwihi. Ndzi vutisa leswaku ndzi nga famba hi ku hatlisa ku fikela kwihi. Ndzi nga swi vona ka ha ri emahlweni hi ku hatlisa ku fikela kwihi. Xana ndzi nga hundzula xiphiqo xi va nkateko hi ku hatlisa ku fikela kwihi? Ku hatlisa i ku tiyisela. Ku hatlisa i maqhinga. Ku hatlisa i ku hambana exikarhi ka ku norha ni ku endla. Eku heteleleni, swi olovile: lava tiyeke a va hluli lava tsaneke. Lava hatlisaka va hlula lava nonokaka.
Nando
SIKU RA MINA ESUPAMAKETE
Mugqivela nimixo, 9:00. Ndzi nghene esupamakete ndzi ri ni pulani yo olova: masi, xinkwa, oxi. Endzhaku ka timinete ta khume a ndzi ri endleleni ya tisiriyali. Kutani endleleni ya tisoso ta le matikweni ya le kule. Kutani emahlweni ka khumbi ro hlamarisa ra swinun’hwelo swa swakudya leswi a ndzi nga si tshama ndzi swi vona. Hi kona vuyimbeleri byi tekeke xiboho xo nghenelela. Ndzi hlangane ni vanghana vambirhi va le Japani lava a va lava xitsundzuxo — ku nga ri hi leswi va faneleke ku swi xava, kambe hi laha va faneleke ku ya dya kona. Endzhaku ka timinete ta makume manharhu a hi dya swakudya swa nhlekanhi. Nimadyambu a hi famba hi rhendzela doroba ku fana ni vanghana va khale. Nimadyambu, ndzi tlhelele esupamakete. Handle ka xivangelo xa ntiyiso. Ku titwa ntsena loku kongomeke ka leswaku ku ni nchumu lowu kayivelaka. Ndzi tikume ndzi languta layini leyi nga heriki ya tibisikiti. Handle ko tiva leswaku ndzi fike njhani kona. Kalichi a ri tele hi swilo leswi a swi nga ri kona emisaveni ya mina ya nimixo kambe sweswi a swi titwa swi ri swa nkoka. Ekhawuntareni, muhakelisi u ndzi langutile, a n’wayitela, kutani a vutisa: «Xana a mi lava nchumu wo karhi?» Ndzi n’wayitele na mina. «A ndzi tivi hambi ku ri leswaku ndzi hetelele njhani ndzi ri ni leswi hinkwaswo.» Naswona hi kona ndzi twisiseke: Supamakete a hi ndhawu leyi u xavaka swilo eka yona. I ndhawu leyi u cincaka eka yona. Swilaveko swi hundzuka minavelo. Minavelo yi hundzuka ku kholwa. Ku kholwa ku hundzuka swivangelo swa mavunwa. Ndzi humile ndzi ri ni mabege manharhu lama teleke ni ku tiyiseka kun’we loku nga riki na nchumu. A ndzi kayivelanga nchumu. A ndzi pfilunganyise ntsena xilaveko ni huwa.
Nando
KU TWISISA VANHU
Malembe ya makume mune emisaveni hinkwayo ma ku dyondzisa swilo swo tala. Leswin’wana u swi dyondza hi ndlela yo tika, ku fana ni n’wana loyi a nyikaka nyingiso eka vuxokoxoko lebyitsongo swinene, hikuva a ku na nchumu wa mahala naswona hinkwaswo swi na nxavo. U fika u ri ni leswi u nga swona: mahanyelo ya wena, dyondzo ya wena, ntokoto wa wena. Hi swona leswi ku pfumelelaka ku nghena exiyimweni, u xi hlaya, u tolovela xona, kutani — loko swi laveka — u teka vulawuri. Kambe minkarhi hinkwayo u muendzi. Vanhu van’wana va tika ntsena: va tifihla, va rharhanganile, va kanakana hi ntolovelo. Va hanya exiyimweni laha ku nga ni nkoka ntsena leswi humelelaka sweswi, naswona hambi ku ri kona, va lava vumbhoni, ku tiyisisiwa, ni ku tiyisisiwa ka vumbirhi ka ku tiyisisiwa ko sungula. Kutani ku ni ntlawa lowu kaneteke: mianakanyo leyi hlelekeke. Leyi akiweke hi ku kunguhata, endlelo, ku humelerisa ni mbuyelo. Mufambisi. Munhu loyi a bohiweke eka swikongomelo, swiboho, ni ketana leyi dumeke ya ti-P ta 7. Loko u ri ni nkateko, u hlangana na un’we loyi a nga ni dyondzo leyi faneleke ya yunivhesiti loyi a tirhisaka switirho leswi kumekaka, hambi loko minkarhi yin’wana a rivala leswaku vutomi byi katsa swilo leswi cincaka, swihlamariso, ni ku buluka hi nkarhi wun’wana. Ku twisisa vanhu a hi sayense. I ndzayo. Ku hlengeleta hi ku nonoka swikombiso, mafambiselo ya miri, ku kanetana ni nkarhi lowu faneleke. U dyondza ku vona leswi van’wana va swi honisaka. U dyondza ku yingisa leswi nga vuriwiki. U dyondza leswaku un’wana ni un’wana u rhwala nkongomiso wa yena wa le xihundleni, naswona loko u wu khoma, u nga vulavula na vona eka xiyimo lexi faneleke. Ku ni matiko laha vanhu va vulavulaka hi ku kongoma, man’wana laha va vulavulaka hi ku rhendzeleka, ni man’wana laha va vulavulaka ntsena loko swi laveka. Famba nkarhi wo leha kutani u tshika ku avanyisa. U languta ntsena. Naswona eku heteleleni, wa twisisa. Hikuva vuswikoti bya ntiyiso — lebyi nga ni nkoka ntsena — byi olovile: ku tiva ku hlaya vanhu.
Nando
XIHOXO EAUCHAN
Mixo wolowo, a ndzi nga twi ku tirha. Swa humelela ni le ka lava antswaka — hambi loko a ndzi nga si va un’wana wa vona. Ndzi chayerile ndzi tsemakanya masimu ya byanyi byo oma lebyi a byi ri hafu ya ku leha, tinyoka leti endlaka onge ti file ehlelweni rin’we, makondlo ya le makaya lamakulu ku tlula mpimo ehlelweni rin’wana. Riendzo ro hlamarisa ra ntirho eka wanuna loyi a nga ni tiyuro ta 10 exikhwameni ni masiku ya khume emahlweni ka phenxeni. Ku suka eka tilimuzini leti chayeriwaka eNew York ku ya eka leswi. Vutomi byi na ku hlekisa. Enyangweni, nhwanyana wa le khawuntareni ya mahungu u ndzi kombe kamara ra le xihundleni. Leswaku ndzi hlawuleka, ndzi n’wi byele ndzi ku: «Ndza khensa, murhandziwa wa mina,» kutani ndzi n’wi rhumela ku tsontswa hi voko. U ndzi nyike nhlanganiso wolowo wa le Portugal wa n’wayitelo + ku kanakana, ndzhaka ya Vasco-da-Gama ya nkarhi lowu nonokaka ni ku nga tshembi loku miyeleke. Endzeni ka Auchan, ku nun’hwela ka swakudya leswi swekiweke ku ndzi bile hi matimba. Ndzi langute swakudya timinete ta khume na ntlhanu ku fana ni mupfhumba emahlweni ka ndhawu yo kwetsima. Kutani ndzi kume khawuntara ya ku tiphamela: swakudya leswi swekiweke ka ha ri emahlweni, leswi lulamiseriweke ku tekiwa. Xiphiqo ntsena — timitara ta 120 ku ya eka muhakelisi, kutani timitara ta 120 ku tlhela ku ya swi dya. Khombo ra vuhlengeleti eka wanuna ku fana na mina. Ndzi teke bokisi ra gramu ta 750 ra huku leyi oxiweke, ndzi tshama ehansi, kutani ndzi ri hetile. Wansati loyi a a ri emahlweni ka mina a ndzi languta a miyerile, a tsakisiwile. Ndza ha ri ni ndlala, ndzi tlhelele, ndzi teka bokisi ra vumbirhi, kutani ndzi titshembisa leswaku ndzi ta hakela endzhaku — ntsena ku hlayisa ku gayeka ka swakudya ka mina ku ringana ni ripfalo ra mina. Ndzi pfule friji kutani ndzi teka mati ya tixipere. Wansati u tshamile. A a lava ku vona leswi landzelaka. Endzhaku ko heta bokisi ra vumbirhi, ndzi ye ku ya hlamba mavoko emahlweni ko ya eka muhakelisi. Kambe wansati wa ku basisa a a se basisile tafula ra mina. A ku na mabokisi. A ku na nxavo. A ku na barcode. Ndhawu leyi hetisekeke ya vugevenga — leyi lwisanaka na mina. Kutani, ndzi teke bokisi ra vunharhu ni mati kutani ndzi ya eka muhakelisi, ndzi hlamusela hinkwaswo hi Xispaniya xa mina lexi antswaka ku tlula. Endzhaku ko pfilunganyeka kutsongo, u herise rasiti ra mina ro sungula, a hlaya swilo leswi engeteriweke, kutani a ndzi nyika tiyuro ta 2,54 ta ncinco. Nhlayo yo hetelela: Hi tiyuro ta 6,10, ndzi humile ndzi ri ni tikhilogiramu ta 2,6 ta huku leyi swekiweke ni bodlhela ra mati ya minerali. A ndzi ta teka swo tala, kambe ripfalo ra mina — leri kavanyetaka minkarhi hinkwayo — ri ndzi yimisile. Vaxavisi va le Furwa a va pfuxi rirhandzu, naswona namuntlha a ndzi ri muendzi wa vona loyi a nga rhambiwangiki.
Nando
MUXAVI LOYI A TIKAKA KU TLULA HINKWAVO
«Muxavi loyi a tikaka ku tlula hinkwavo evuton’wini bya mina. Ku hlaya ku ya endzhaku: xana ndzi ta hanya kumbe ndzi ta wa?» Loko vusiku byi fika, ndzi ehleketa hi swilo leswi a ndzi fanele ku swi endla nhlikanhi, kutani ndzi tibyela: mundzuku ri ta va siku leri hetisekeke ro heta hinkwaswo. Hileswaku — loko hosi yi pfumela ku ndzi nyika nkarhi wo engetela kutsongo. Hikuva na yena, a ku na ku burisana. Loko a vitana, a nga ku tsundzuxi. U ku teka ntsena. I muxavi loyi a tikaka. E-e — loyi a nga kotekiki. Un’we ntsena. Naswona namuntlha, endzhaku ka malembe yo tlula makume ntsevu ndzi tinyiketele eku xaviseni, ndzi lava ku mi byela hi yena: muxavi wa mina loyi a tikaka ku tlula hinkwavo. Vanhu van’wana va nga ku: «Yima kutsongo. U na malembe ya makume ntsevu na n’we. U nga vulavula njhani hi malembe ya makume ntsevu eku xaviseni?» Nhlamulo ya mina a yi ta fika ni n’wayitelo. Loko hi velekiwa, nchumu wo sungula wa ntiyiso lowu hi wu xavisaka… i hina hi voxe. Mahanyelo ya hina i xihluvo lexi pfulaka tinyangwa — naswona minkarhi yin’wana xi ti pfala. Leswin’wana hinkwaswo swi tshama endzeni ka swiendlo swa hina. Naswona vusiku lebyi hundzeke, loko muchuchisi a ndzi vutisa leswaku ntirho wa mina i yini, ndzi hlamurile: «XIYIVI.» U ndzi langute hi ku kongoma ematihlweni — a titimelile, a tiyile, a nga phatsimi. Kutani ndzi engetela leswi saleke. «…xa timbilu.» Hahaha. Madyambu lamanene. Ni ku xavisa lokunene.
Nando
KU HLANGANA
Ndzi sungule hi 2022, ku fana ni un’wana ni un’wana, ndzi ehleketa leswaku ndzi ta xavisa tibuku ndzi nghena eka 1% ya vatsari lava fuweke. Kutani, loko malembe ma ri karhi ma hundza, ndzi lemukile leswaku makumu a ma se tsariwile hi van’wana. Ya mina a ma fanele ku hambana. Ma nga vhumbeki. Hi 2025 swiendlakalo swo sungula a swi ri etafuleni: tiwebusayiti tinharhu, ti-eBook ta makume ntsevu na timbirhi, tindzimi ta 220, swihumelerisiwa swa 2300, marungula ya 106. Sweswo a ku ri swakudya swo pfula nomu ntsena. Swakudya swo sungula a swi ha ri swa MAHALA. Swa vumbirhi a ku ri NHLOKOHAXO. Naswona leswi engeteriwaka a ku ri A KU NA MALI. Xiphemu lexinene a xi nga si sungula. Eka mimbulavurisano ya vahaxi, lava a va lava ku tiva a va se tihumesile. A ndzi nga rindzeli munhu wo karhi. Wanuna ntsena ni n’wayitelo wa yena. Kambe a ndzi tsakisiwa hi mianakanyo ya leswaku a ku nga va wansati wa Muamerika — loyi a tlhariheke swinene — ndzi nga tivi leswaku i mani, handle ka tifantasi ta ntima. Kumbexana i norho. Un’wana wa minorho yoleyo leyi, loko u nga ri na yona, u nga ri na vumundzuku. Kutani riqingho ri ririle. Nomboro yo sungula +1. A ku na ku baleka. A ri suka ekaya ka mina — Amerika wa mina. «Mixo lowunene, hi mina Margareth, ndzi fonela ndzi ri eNew York. Ndzi rivaleleni hi Xitali xa mina, ndzi mufambisi wa chanele ya vahaxi va mahungu… Ndzi tshemba leswaku a ndzi mi kavanyeti. Xana ndzi vulavula na Mnu. FREGA Sun? Xana mi na nkarhi wa mina?» I yena — wansati loyi a ndzi n’wi rindzerile. Kambe ku tivonela a ku tshami ku tala ngopfu. «Ina, hi mina. Ndzi nga mi pfuna hi yini?» «Ndzi lava ku mi tiva.» «Xana mi lava xinghana?» «E-e, Ahahahah. NHLOKOHAXO ntsena.» Ndzi kombela nomboro ya yena leswaku ndzi n’wi fonela endzhaku ka timinete ta 15 ndzi suka ekamareni ra le xihundleni ni ku tlhelela ehansi eka mintlhaveko. Wa pfumela. Ndza n’wi fonela. Switshibodo xi hlamula. Vumunhu bya kona a byi siyi ku kanakana: i netiweke ya yena ya le Amerika. Va ndzi hundzisela ehofisini ya yena. Xihluti xo sungula: mupfuni wa yena. Kutani yena. Hi pfula bulo. Timinete ta khume na n’we. Ti ringanela swivutiso ni tinhlamulo. Kambe u fanele ku vulavula ni huvo ya yena emahlweni ko ndzi nyika ku tiyisisa ko hetelela. Va teka xitshembiso lexi xi ri xa nkoka. I Vaamerika: loko va tirhisa n’we, wu fanele ku tlhela hi 2,5 kwalomu. U hambukisiwa hi ririmi ra mina, hambi loko a n’wi tiva kahle manana wa mina. Kambe i ro sungula a hlangana na un’wana wa vana va yena va xinuna va le Italiya. U vutisa malembe ya mina, kambe ro sungula u ndzi byela leswaku u na malembe ya makume mune na n’we. Ndzi hlamula: «Swi ya hi leswi mi lavaka ku swi teka. Ndzi wanuna loyi a nga ni malembe ya minxaka minharhu: mianakanyo yi na makume nhungu, mbilu yi na makume mune, vuxaka bya le xihundleni byi na khume-nhungu.» U sungula ku hleka ku fana ni muhlanya. U se a sungurile nhlokohaxo naswona wa swi tiva. Kambe u khomiwe hi leswi taka endzhaku. «I 12:45 eNew York. Endzhaku ka tiawara timbirhi, ndzi ta mi fonela ndzi ri ni nhlamulo. Kambe ndzi tshembiseni leswaku a mi nge tinyiketeli eka munhu un’wana.» Eka munhu wa le Calabria, rito i ku xiximeka. Ku nga ri tivowele leti hoxiweke emoyeni handle ka ku nun’hwela. Wa ya emahlweni a hleka. Hi herise xifonelo. Nkarhi wa yena a hi wa mina. Hinkwaswo swi sungula laha. Kambe swi nga tlhela swi hela sweswi.
Nando
MALULAMISELO
14:45. Riqingho ri rila nakambe. Margareth. Rito ra yena ri tsakile, ri hisekile — ku fana ni munhu loyi a ha ku hlula nchumu wo karhi. Kambe yini? «Nando,» u ndzi vitana sweswo eriqinghweni, «hlela trolley ya wena. Ha famba.» «Riendzo ra rirhandzu,» ndza hlamula. Wa ya emahlweni a hleka. Kutani u veka pulani: 23 Khotavuxika 2026 — Reggio Calabria → Rhoma, xihahampfhuka hi 06:30, ku fika hi 08:10. Siku rero, Rhoma → New York, BUSINESS CLASS, 10:40, ku fika eJFK hi 17:10. Muchayeri ni limuzini eJFK, swi kumeka ku ringana nkarhi hinkwawo wa ku tshama. Suite eManhattan, masiku ya 15, eka xitezi xa le henhla, ku vona Central Park. Khadi ra debit leri nga ni 10 000 USD + 3000 USD ya mali ya xinkwavo leyi rindzeleke ekamareni. «Xana masiku lawa ni vuxokoxoko lebyi swa mi fanela?» «Ina,» ndzi ri, «kambe ku ri kona ndzi byeleni leswi mi swi rhandzaka. Loko hi endla riendzo ra rirhandzu, ndzi lava vuxokoxoko: Sprite, vhinyo yo basa, kumbe champagne?» Kutani: «Xana mi rhandza mubedo wa le henhla kumbe wa le hansi exitimeleni?» Ahahahah. Wa penga. «Loko u ya emahlweni hi ndlela leyi, ndzi ta hahela eka wena sweswi.» «Loko mi pfumela masiku,» wa ya emahlweni, «ndzi ta mi rhumela xiyimiso xa ntwanano wa ku sungula lowu hi wu lulamisaka. Kutani hi ta hetisa vuxokoxoko.» Leswi i hinkwaswo leswi a ndzi nga swi langutelanga. Emahlweni ko tima u engetela: «Oh, ndzi kwalomu ko rivala: loko mi ndzi nyika hambi ku ri ina leyi nga riki ya ximfumo, ndzi ta fonela Goldman Sachs leswaku va endla leswaku kamara ra le xitezini xa 54 eOne Liberty Plaza ri kumeka.» «Kambe wa swi tiva leswaku kamara rero i ra vini naswona a ri hiriseriwi?» «Ina, ndza swi tiva. Hi kona ku saseka.» Ndza hefemula. Ndzi kombela tiawara ti nga ri tingani. Ndzi n’wi byela leswaku ndzi ta n’wi fonela nakambe. I nambu lowu taleke, ntshava ya ndzilo leyi nga riki na lava — yi pfurha hi rinavelo ra ntirho wa yena, vutivi bya ntirho endzhaku ka sweswo, kutani mhaka ya ku va wansati, leyi u nga yi nun’hwelaka ku sukela eka marito ya yena yo sungula. Nsati wa mina u nghena ekamareni. U vona xikandza xa mina xi basile. U vutisa loko ndzi vone xipoko. «Ina,» ndza hlamula. «Kambe lexi xi na miri ni mianakanyo leyi sasekeke.»
Nando
A KU NA MALI
Ndzi pfula imeyili. Xiyimiso xa ntwanano wa ku sungula xi kona. Tindzimi timbirhi: Xinghezi na Xitali. Va amukela hinkwaswo. Va lulamile hambi ku ri ku rhumela mali ya ka ha ri emahlweni hi ku hatlisa, ni leyi saleke emahlweni ka nhlokohaxo. Va byele ntsena nhlayo. Va ta hakela 1 USD hikwalaho ka nhlokohaxo, emahlweni ka khamera. Ndzi fanele ku huma ehandle. Ku famba. Ku ehleketa. Hinkwaswo leswi a ndzi swi langutele a swi humelela. Hinkwaswo leswi a ndzi swi anakanya. Kambe a hi leswi ndzi swi lavaka. Ndzi n’wi fonele siku leri landzeleke kutani ndzi n’wi byela leswi: Swihahampfhuka swi tiyisisiwile — economy ntsena, ku nga ri business. A ku na limuzini, a ku na muchayeri — ndzi ta tirhisa xitimela xa le hansi ka misava, bazi kumbe thekisi ndzi ri ndzexe. A ku na suite — ndzi ta hirha kamara ra Airbnb eQueens kutani ndzi famba ku suka kona. A ku na mali ya ka ha ri emahlweni. Loko ku ri mali yo nghena, hi ta endla leswi: lulamisani tichekhe ta 1000 ta 1000 USD xin’wana ni xin’wana. Ti rhumeleni eka vatsari va 1000 va Xinghezi lava nga humelelangiki kambe va nga ni tibuku tinharhu leti kandziyisiweke ku ri kona. Endzeni ka emvhilopo: cheke yin’we ni papila leri humaka eka mina. Loko xikombelo xa mina xi amukeleka, hi ya emahlweni. Loko swi nga ri tano, a ku ri ku tsaka. Naswona ndza khensa hikwalaho ka matsalwa ya vuhumelerisi lawa mi ndzi nyikeke wona — ma ringanela ku tsala mintsheketo yin’wana, hilaha ndzi endleke hakona eka malembe lama hundzeke.
Nando
PAPILA RA 1000 USD
U amukela nyiko leyi ku nga ri tanihi vupfuni bya swisiwana, kumbe tanihi xiendlo xa ku hanana. A ndzi velekiwanga — kumbe ku averiwa hi ntumbuluko — ku endla sweswo. Ndzi yi rhumela ntsena ku ku tsundzuxa leswaku u nga va mutsari la ntshunxekeke loko u nyika ntirho wa wena mahala naswona u tshika ku ehleketa hi ku tsakisa ka mali. Langutisa ntsena ntsako wa ku hlayiwa ni ku amukeriwa. Leyi a hi ndlela leyintshwa yo endla vuhumelerisi. I ndlela leyi vanhu va sunguleke ku tikombisa ha yona. Tsundzuka ntsena: wo sungula u swi endlile malembe ya 2000 lama hundzeke. Ndzi tshemba leswaku ndzi ku nyikile nyingiso wa mina handle ka swikongomelo swa mintlhaveko, hi swikongomelo swa nkongomiso ni swa vutlhari, hilaha vatsari va ntiyiso ntsena va tivaka ku swi endla hakona.
Nando
DYONDZO YO KALA NANDZU
Ndzi n’wi fonerile kutani ndzi n’wi vutisa leswaku a a tirha exifundzheni xihi. Ndzi lemukile leswaku a ndzi ri ekule hi tikhilomitara ta makume ntsevu ntsena, kutani ndzi n’wi kombela leswaku hi dya swakudya swa nhlekanhi swin’we. A ndzi nga si n’wi vona ku sukela eka nhlangano wa hina wo hetelela wa ntirho, tin’hweti timbirhi emahlweni. Ndzi fike ehotele ya yena kutani ndzi buka kamara ra vusiku. A ndzi lava ku tshama kona. A ndzi lava vukona bya yena, mintlangu ya yena, swivulwa swa yena swa hafu leswi a swi vula swo tala ku tlula nkulumo hinkwayo. A a ri tatana wa mina. Hi tshamile etafuleni, hi kombele swakudya swa siku. A a nga si tshama a lahlekeriwa hi ku navela — hambi ku ri ka swakudya kumbe ka marhaku ya vavasati, rinavelo ra yena ra ntiyiso. Exikarhi ka xiphemu xin’we xa swakudya ni lexi landzelaka, a a hleka a languta muphameri lontshwa wa wansati loyi a a ringeta ku tsakisa varhangeri leswaku a nga lahlekeriwi hi ntirho wa yena. Hi hetile nhlekanhi hi famba eribuweni ra lwandle. Ndzi lemukile leswaku a ndzi endla nchumu lowu vana va talaka ku nga wu lemuki: a ndzi tsakela nkarhi na tatana wa mina. A ndzi heta nkarhi na yena — tatana, mutirhikulorhi, munghana, munghana wa makungu, ni xikhohlisi xa mianakanyo. Loko hi tlhelele ehotele, u ndzi vutisile leswaku a ndzi endla yini nimadyambu wolowo. «Kahle, swa ntumbuluko, endhawini yo fana ni leyi a ndzi fanele ku va ni munghana wa wansati kusuhi. Ndzi ta n’wi fonela kutani hi ta huma swin’we.» U ndzi langute hi ku kongoma ematihlweni kutani a ku: «Kutani mina ndzi endla yini, ndzi sala laha ndzi ri ndzexe?» A a ri tatana wa mina. Ndzi hlamurile: «Ndzi nyikeni nkarhi, ndzi ta vona loko ndzi nga mi kumela munghana un’wana wa wansati, kutani hi ta huma hi ri vamune.» U pfumerile hi nhloko kutani a n’wayitela a miyerile. A a swi tiva leswaku xitshembiso minkarhi hinkwayo xi rhanga emahlweni ka nsayino eka ntwanano. A ku ri nawu. Ndzi hlele hinkwaswo, kutani munghana wa mina u tile ni makwavo wa yena lontsongo wa xisati. A hi tlanga hi ku fana ni ndyangu. Kambe ndzi byele tatana wa mina leswaku a nga paluxi leswaku i mani — a a fanele ku titivisa ntsena tanihi mutirhikulorhi ni munghana wa mina. U pfumerile, ku ri kona hi xikongomelo. Hi ye ebarini ku ya nwa byala ni ku dya ti-hot dog. U rhangele bulo, hilaha a a endla hakona minkarhi hinkwayo. Kutani un’wana wa vavasati lavambirhi, a kongomisiwa hi ntumbuluko, u te: «N’wina havambirhi ma fana hi ku helela. A ndzi kholwi leswaku mi vatirhikulorhi ntsena.» Hi nkarhi wolowo hi kona a vuleke: «Ina, i ntiyiso, nhwanyana. Ndzi tatana wa yena.» Kutani un’wana ni un’wana u hlekile hi matimba. Vusiku a byi hela. Loko hi lulamile ku famba, a ndzi lavelana na yena kutani a vutisa: «Kutani yini, u ndzi siya ndzi ri ndzexe?» Vanhwanyana va swi twisisile hi ku hatlisa — ku tlula mina — kutani va suka swin’we. Ndzi tlhelele ehotele na tatana wa mina, hi hleka vusiku hinkwabyo. Xitsundzuxo xa yena xin’we ntsena a ku ri leswaku ndzi nga byeli manana wa mina. Kambe yena, a ri wa ntiyiso naswona a rhandza, u n’wi byele hi ku hatlisa. U n’wayitelile, kutani endzhaku ka ku languta koloko loku miyeleke u ndzi twisise leswaku a ndzi ri n’wana wa ntiyiso wa mbyana ntsena. Dyondzo leyi tshamaka vutomi hinkwabyo: U nga tshuki u hemba — ngopfu-ngopfu eka vavasati. Loko swi boha hakunene, tirhisa hafu ya ntiyiso. Kambe loko u ri lonene hi ku enta, kumbe u lava ku ringeta, u nga vuli nchumu kutani u n’wayitela. Ku twelana vusiwana minkarhi hinkwayo ku tata ku miyela.
Nando
“Ndzi lemukile leswaku a hi fana ntsena endzhaku ka loko a tlhelele endlwini ya tatana — a nga ha ri laha emisaveni.”
MATANDZA YA LE AMERIKA
Xihahampfhuka a xi ha ku khoma ehansi. Nsati wa mina ni n’wana wa mina wa nhwanyana a va nga kholwi naswona a va kanakana: masungulo lamantshwa a ma hundzuke ku pfumala ku tiyiseka, naswona ku twa vanhu vo tala va vulavula ririmi rin’wana a ku ri nchumu lowuntshwa hi ku helela eka vona. Buta ra Swihahampfhuka ra JFK, New York, a ri hi amukela. Eka mina, a ri lava ku tlhelela ekaya — etikweni ra mina — leri a ri sukile eka ku va xitshembiso xa vumunhu ri va ku hlula ni xivono lexintshwa. Ku swi vula hi ku koma: loko N’wandlopfu a a fanele ku ndzi siya eNew York malembe ya 61 lama hundzeke, u phatsimisiwile no kokiwa hi ximanga xa le Calabria kutani a teka xiboho xo ndzi siya etintshaveni ta Aspromonte. Kambe lowu i ntsheketo wun’wana. Hi teke mitwalo kutani hi nghena ethekisini ya xitshopana. Muchayeri u vutisile leswaku hi ya kwihi, kutani ndzi n’wi nyika adirese. Kutani u vutisile leswaku hi huma kwihi ni leswaku ndzi huma kwihi hi masungulo. Ndzi hlamurile: «Queens, NY.» Eka riendzo hinkwaro, ku miyela hi ku helela. Loko hi fikile, ndzi vutisile nxavo: «22 USD hi khadi; loko u hakela hi mali ya xinkwavo, 14 USD.» Ndzi n’wi langute hi xikongomelo xa vunghana, kutani a ku: «Ndzi tirhile malembe ya 12 eNapoli kutani ndzi dyondza leswaku hi ndlela leyi ntsena ndzi nga ya emahlweni ndzi hakela mikhuva ya mina yo biha. Naswona hi mitwalo, a ndzi swi vona leswaku mi huma eItaliya. U amukelekile eNew York.» Yindlu a yi ri leyintshwa naswona yi sasekile, yi ri ni nyangwa wun’we ntsena wo suka exitarateni ni swikhandziyo swi nga ri swingani ntsena. Vavasati lavambirhi va languteranile kutani va vulavula hi ku miyela ka vona — kambe mina, hi “khodi ya vavasati” leyi akiweke endzeni ka mina ku sukela eku velekiweni, a ndzi swi kota ku hlaya mivala ni miehleketo leyi a yi ri endzhaku ka ku languta ka vona. «Hi le kaya,» ndzi va byele. «Endzhaku ndzi ta ya xava swakudya.» Ndzi humile ku ya xava swakudya. A ndzi tsakeli tisupamakete: Walmart u amukela un’wana ni un’wana, kambe vaxavi va hakela hi ku durha eWalmart. Vaphakeli va mina va tshama eka switolo leswitsongo swa le kusuhi, tindhawu toleto laha ku cincana hi marito ma nga ri mangani, kumbe ntlangu, swi ndzi pfumelelaka ku hlengeleta mahungu ya ntiyiso — ni ku tsala hi vutomi bya mina. «Kutani matandza, Jack, ndzi nga ma xava kwihi ma ha ri lamantshwa?» «Endzhaku ka xitarata lexi, ku ni Muturkey loyi a vitaniwaka Kan. U na tihuku ti nga ri tingani ta yena leti a ti rindzaka hi vukheta. Vona loko a ri ni leswi u swi lavaka.» Endzhaku ka magoza ma nga ri mangani, ndzi fikile. A a vulavula hambi ku ri Xitali — naswona hi kona swihlamariso swi sunguleke. U ndzi yise endzhaku ka xitolo ku ya ndzi komba tihuku ta yena: ndzi hlaye tinhungu ntsena, naswona yin’we ya tona a yi ri ni xiphemu emavaveni ya yona lexi nga ni mivala ya mujeko wa Italiya. Ndzi navela ku tiva, ndzi vutisile leswaku swi vula yini. Hi ku tikurisa, u te: «Yoleyo i Camilla. U huma eItaliya, eNapoli — xifundzhantsongo xa Forcella. Malume wa mina u n’wi ndzi nyikile. U tswala matandza yo hlamarisa. Lama i matandza lawa u nga ma nwaka ma ha ri lamantshwa, a swi lavi ku ma sweka. A ndzi tshami ndzi phamela vamanana va mina hi tikhemikali — swakudya swa ntumbuluko ntsena, hilaha hi endlaka hakona eTurkey.» U ndzi vutisile loko ndzi lava ku ringeta man’wana, kutani, hakunene, ndzi amukerile. «Xana ku ni nkarhi wun’wana lowunene ku tlula lowu?» Hi tshame etafuleni ritsongo endzeni ka xitolo, hi ri karhi hi bula, kutani a ndzi tisela pulanga leri nga ni matandza manharhu. «Ma ha ku tswariwa hi Camilla wa mina. Nando, u wanuna la nga ni nkateko,» u te. A ma kufumela loko u ma khumba. Ndzi rindzile leswaku a tshama ehansi emahlweni ko ya emahlweni ni bulo. U ndzi vutisile leswaku ndzi lava ku nwa yini. «Khofi ya xi-Amerika, ndzi kombela.» Ndzi sungule ku cheta tandza ro sungula — kambe a ku nga ri na mbhovo. Ndzi ringete rin’wana, kutani ro hetelela. Hinkwawo manharhu a ma swekiwile ma tiya. …Hlori. A hi ri eAmerika. Huku leyi tswalaka matandza lama se ma swekiweke — a swi lavi ku ma sweka. A ndzi kombisanga ku hlamala kumbe ku chava; ndzi vutise ntsena Kan leswaku a a ta lava mali muni ku xavisa Camilla. U vutisile leswaku hikwalaho ka yini. U n’wayitelile: «Xana u ma tsakerile matandza?» Ndzi n’wi byele leswaku a ndzi lava ku ma nyika n’wana wa mina wa nhwanyana, loyi a rhandzaka tihuku. Endzeni, a ndzi ehleketa leswaku i phurojeke ya miliyoni ya tidola… kumbe vuxisi lebyi rindzeleke ku twisisiwa. Ndzi hakerile, ndzi lavelana, kutani ndzi famba. A ndzi byelanga munhu nchumu, kambe siku leri landzeleke, ndzi tlhelele. «Mixo lowunene, Kan. Xana ndzi nga kuma matandza man’wana lama nwiwaka namuntlha?» «Hakunene, tshama ehansi. Ndzi ta ma tisa sweswi.» «A ndzi ta lava ku nghena exivaleni kutani ndzi ma teka hi ku kongoma eka Camilla.» «Ndza khomeriwa, Nando, kambe vusiku lebyi hundzeke hi n’wi swekile eka nkhuvo wa siku ra ku velekiwa. Kambe ndzi ta ku tisela matandza man’wana.» Mukhuva lowu fanaka, tafula leri fanaka, pulanga leri fanaka: matandza manharhu lamantshwa, lama endleriweke ku nwiwa — kambe nakambe, ma swekiwile ma tiya, naswona ma lulamele ku dyiwa. Ndzi hakerile, ndzi famba, kutani ndzi ehleketa: norho wa Amerika. Kumbe kumbexana hi yena loyi a ringetaka ku ndzi kuma — naswona a nga si ndzi kuma. U amukelekile eAmerika.
Nando
MFUNGHO WA NAWU KUMBE MFUNGHO
Eka tatana wa mina, ndzi teke xivongo onge i mfungho wa nawu. Masungulo ya hina ma vulavula hi kokwana wa khale loyi, kwalomu ka malembe ya madzana ya ntsevu lama hundzeke, eRhaxiya ya khale, a a ri xiyivi, xigevenga. Frega. A ri ni nyiko yin’we ntsena: musa. A ri ni vunene byin’we ntsena: rirhandzu. Lowu i ntsundzuko wo sungula ni wun’we ntsena wa ntsheketo wa khale. Kutani ku fike ndlela. Yena, ro sungula ofisiri wa vuthu. Kutani muxavisi eGillette Italia. Maendlelo. Ku kunguhata. Ku hlela. Ku vona ka ha ri emahlweni. Ni nawu wun’we: u nga tshuki u paluxa ku humelela ka wena. Milawu yo hanya hi ku rhula. Milawu yo hanya tanihi va ka Frega. Kambe mavoni ya xiteji, lama a ma vonaka ma nga si tshama ma tsemakanya swifaniso swa hina, ma ha hi landzelerile emindzhutini. Naswona loko hi kholwa leswaku hi hexe, vanhu va dzana a va hi languta va miyerile, va tivutisa leswaku hi ta endla yini endzhaku. Va ka Frega a va tshami va wela ehansi. Va nga khinsama. Kambe kutani va pfuka nakambe. Minkarhi hinkwayo. A ku na munhu loyi a tivaka hakunene leswaku hi nga hlamarisa ku fikela kwihi hikuva a hi hundzuli mianakanyo yi va mintsheketo ya fantasi. Hi yi hundzula yi va mintirho. Naswona mintirho ya tshama. Ku miyela. Xindzhuti. Ku pfumala ku kombisa mintlhaveko. A hi ku titimela. I dyondzo ya matimba. Vavanuna lava nga kombeliki, lava nga tekiki, lava nga khongeleki. Va yima etlhelo ka gondzo, va rindzele loyi ku nga riki na munhu loyi a tshameke a norha hi ku va na yena. Kambe va ka Frega va tumbuluxa ku koka. Vutshunguri bya mianakanyo byi ku vitana ku twelana vusiwana ka mianakanyo. Psychology yi papalata ku ku hlamusela. Vaaki va ku vitana vuvabyi bya mintlhaveko. Naswona vanhu va rhandzana na wena emahlweni ko tiva leswaku u mani. Namuntlha ndzi vula ntsena leswi ndzi swi ehleketaka. Hikuva ku kurisiwa ka mina ku lava leswaku ndzi vulavula hi swiendlo. A ku na nkarhi wa ntsheketo wa ntima wa matsalwa. A ku na ndhawu ya wona. Loko hi lava ku amukeriwa tanihi nchumu lowu nga si vaka kona: vito leri hundzukaka mfungho. Xitiyisekiso. Ku tshembeka. Nchumu lowu nga riki na nxavo. Endzeni ka xiendlo lexi nga amukeriwangiki, lexi nga hlawuriwangiki, kambe lexi tlangeriwaka hikwalaho ko va lexintshwa. Lexi velekiweke hi khombo ra khale: ku va kona. Eka wena loyi u hlayaka, ndzi ku navelela leswi: leswaku matsalwa ya wena ma tshama ma hanya, ku nga ri ma kandziyisiwile ntsena. Ma nga rivaleki, ku nga ri ma tsundzukiwa ntsena. Hikuva mavito man’wana ya velekiwa. Naswona a ma fi hi ku olova. I va ka Frega. Xewani, Tatana.
Nando
NKARHI WUN’WE NTSENA
Minkarhi hinkwayo ku ni nkarhi lowu hinkwaswo swi cincaka hi ku miyela. Vanhu vo tala va wu hundza. Ndzi nga tsaka hambi loko ndzi hlangana ni vanhu lava nga ni musa ntsena. Vanhu lava n’wayitelaka, lava moya wa vona hi ntumbuluko wu pfulekeke eka ku avelana. Naswona loko ku humelela ndzi ri xivangelo ku nga ri vuyelo bya n’wayitelo wolowo, swa antswa ngopfu. Van’wana va ndzi vona ndzi ri mutumbuluxi. Van’wana va ndzi vitana mudizayini, munhu loyi a vonaka leswi kotekaka, la nga ni ku hlekisa. Un’wana u ehleketa leswaku ndzi wa mianakanyo, wa thiyetara, mutlangi wa xifaniso. Van’wana va ndzi vitana munorhi. Van’wana va ehleketa leswaku ndza penga. Van’wana va ehleketa leswaku ndzi muphayona. Ku ni hambi ku ri lava kholwaka leswaku a ndzi tlharihanga ngopfu, kumbe ndzi xiphukuphuku hi ku helela. A swi na mhaka hakunene. Ndzilakano wa ntiyiso a wu le ku avanyiseni ka van’wana, kambe eka xikongomelo xo hetelela lexi munhu a hlawulaka ku xi landzelela. Ntiyiso a hi leswi vuriwaka. I leswi u swi vonaka swi humelela eku heteleleni. Namuntlha a ndzi hlundzukanga. Loko ndzi pfuka endzhaku ko etlela tiawara ti nga ri tingani ntsena naswona ndzi ha titwa ndzi tsakile, ndza swi tiva leswaku ndlela yin’we ntsena yo avelana ku titwa koloko i ku tsala. Siku leri ndzi nga tsaliki a swi vuli leswaku ku ni nchumu lowu hoxekeke. Swi vula ntsena leswaku ndzi cincile leswi ndzi swi rhangisaka. Eminkarhini yoleyo, ndzi tinyiketela eka munhu un’wana. Minkarhi hinkwayo ndzi tshemba leswaku i wansati, hikuva ndzi fanele ku pfumela leswaku swi ndzi tsakisa ku tlula. Filosofi, psychology, vutshunguri bya mianakanyo, mianakanyo, miehleketo, ku tsala, rihanyo, vavasati — hinkwaswo swi hundza ebyongweni. Naswona ndzi fanele ku ku byela nchumu: byongo i wansati. Ahahahah. Ndza tsundzuka nuna loyi a a tolovele ku kombela nsati wa yena nkarhi lowutsongo ntsena wa rirhandzu. Minkarhi hinkwayo a a ku ina. Kutani, va ve ni vana va nhungu. Minkarhi hinkwayo yena a a ku: «U ta vona, ndzi ta tikhoma kahle. Nkarhi lowutsongo ntsena.» U ve manana. Nakambe. Ku hundzuka loyi ndzi nga yena namuntlha ku velekiwe hi nkarhi lowu kongomeke. Hi nkarhi wolowo ndzi teke xiboho xo tumbuluxa xitukulwana xa ndyangu wa Frega lexi a xi nga ta tsundzukiwa hikwalaho ka mali, kambe hikwalaho ka xikombiso xa matsalwa. Hilaha swi humeleleke hakona eka vatsari vo tala lavakulu ematimwini. Lava feke va nga ri na mali. Ahahahah. Hinkwaswo hikwalaho ka nkarhi wun’we ntsena. Hikwalaho, ndzi ku kombela nchumu wun’we ntsena: hlaya. Xin’wana ni xin’wana. Hikuva ku hlaya i ndlela yin’we ntsena yo hlayisa mianakanyo ya wena yi pfukile — hambi ku ri ku ringana nkarhi wutsongo ntsena.
Nando
RIENDZO NI GOZA
U kusuhi ni ku tsemakanya tiko. Xihahampfhuka, xitimela, bazi, movha, kumbe bayisikiri? Ku hlawula ku vonaka ku olovile. Hambiswiritano, ku khoma swipimelo swimbirhi: leswi u swi kotaka ni leswi u lavaka ku swi endla. Nkarhi wu ta endzhaku. Ematshan’weni ya sweswo, ndhawu hi yona leyi tisindzisaka hakunene. Kutani, ku ni xivutiso xin’we ntsena xa ntiyiso: ha yini u famba? Hinkwaswo swi titshege hi sweswo — ku nga ri hi xifambi. Kutani, hakunene, ku ta vunghana. Ku va wexe kumbe u ri ni munhu swi cinca hinkwaswo. Hakunene, hi laha ku twisisa, ku twelana ni ku tiyisela swi ngheneleke kona — kumbe swi nga nghenelelangi, kutani swilo swi tshoveka. Endzhaku ka sweswo, mali yi nghena exitejini. Mali ya ntiyiso. Leyi u nga na yona. Loko swi nga ri tano, wa yi lomba — swi ya hi xilaveko, kumbe hi leswaku u xikhohlisi ku fikela kwihi. Hambiswiritano, nhlayelo a yi tshami yi cinca: loko u tshama nkarhi wo leha ekule ni kaya, ku tlula u tirhisa, ku tlula u hisa.
NDLELA LEYI RIVARIWEKE
Hinkwaswo leswi swi fanele ku ku pfuna ku teka xiboho xa ndlela yo famba ha yona. Kambe ndlela leyinene ku tlula a yi tshami yi vuriwa: ku famba hi milenge. Loko u famba hi milenge, misava yi cinca xivumbeko. Hikwalaho ka sweswo, swivumbeko swi hundzuka nchumu wo sungula lowu u wu lemukaka — naswona hi laha u yimaka kona u languta hi vukheta. Hi nkarhi wolowo, miehleketo hi ntolovelo yi landzela xifambi, ku nga ri milenge ya wena. Kutani minkarhi yin’wana u lava ntsena ku tlakusa goza kutsongo. Ahahahah.
XANA KU SALA YINI LOKO U SUSA XIFAMBI?
Loko u susile xifambi, leswi salaka i wena. Hi milenge, a ku na ku kanetana. A ku na loyi a ku hakelisaka ndzuvo. A ku na loyi a pimaka rivilo ra wena. A ku na loyi a ku byelaka laha u faneleke ku va kona. U ntshunxekile — hambi ku ri endzeni ka tihele ta doroba. Eku heteleleni, swi tshama swi humelela: «A swi nga ri ekule ngopfu.» Mpfhuka a wu cinci. Ematshan’weni ya sweswo, u tshika ku tihemba.
NTSUNDZUKO, NTOLOVELO NI VUTUMBULUXI
Vakokwana va mina a va famba hi milenge. A swi tolovelekile. Kutani, hi nkarhi wo karhi, hahani wa mina Caterina u rhwariwile emavokweni ya murhandziwa wa yena. Ku suka kona, un’wana u teke xiboho xa leswaku ndhavuko wu sungurile: mutekiwa emavokweni ya yena, goza ro sungula, mukhuva. Hi ndlela leyi swi tirhaka ha yona. Ro sungula munhu u endla nchumu. Endzhaku, wu hundzuka nawu. Ku famba hi milenge swi pfuna rihanyo. Ku tihungasa hi milenge swi pfuna rihanyo. Ku endzela swi pfuna rihanyo. Vutomi a byi tano. Vutomi i riendzo leri sungulaka hambiswiritano. U swi tiva laha ri sungulaka kona. A wu swi tivi laha ri helaka kona.
Nando
NTIRHO NA RIRHANDZU
Xana i ntirho wihi lowu a wu ta wu endla mahala? A a tshame a kholwa leswaku ntirho i ku cincana — ku cincana loku baseke: tiawara hi mali, matimba hi ku hanya, vutivi hi ku amukeriwa. A ku ri ntsheketo wo sungula wa vuhunguki lowu a wu dyeke ndzhaka, khale ka loko a dyondza ku kanakana nchumu wun’wana ni wun’wana. Loko a ri n’wana, lavakulu a va vulavula hi ntirho hilaha vafambisi va swikepe va vulavulaka hakona hi swidzedze: tanihi nchumu lowu u wu tiyiselaka, ku nga ri nchumu lowu u wu hlawulaka. Kambe mintsheketo ya vuhunguki ya pandzeka. Minkarhi hinkwayo. Ku tshoveka ku sungule siku leri a lemukeke leswaku vanhu a va hlawuli mintirho ya vona — va yi dya ndzhaka. Ku nga ri hi nawu, kambe hi mianakanyo. N’wana wa gweta u hundzuka gweta. N’wana wa nhwanyana wa dokodela u hundzuka dokodela. N’wana wa mubaki wa xinkwa u hundzuka nchumu wun’wana hi ku helela, hi ntolovelo nchumu wa «le henhla», hikuva vaaki va hlevetela leswaku ku tlakuka swi vula ku famba. Kambe u lemuke nchumu wo hlamarisa. Hambi loko vanhu va khandziya, hambi loko va baleka ndzhuti wa vatswari va vona, hakanyingi a va fika etindhawini laha a va nga ri va kona. A va ambala swithopo ku fana ni tijasi leti lombiweke, ti nga si tshama ti va ringana, ti nga si tshama ti va ta vona. Kutani, u sungule ku languta — ku nga ri mintirho, kambe vanhu. Vabaki va makhekhe vambirhi lava nga ni swiaki leswi fanaka, switirho leswi fanaka, endlelo leri fanaka, kambe khekhe rin’we a ri nantswa ri hanya, rin’wana ri lulamile ntsena. Ku hambana a ku nga voniwi, a ku nga pimeki, a ku nga dyondzisiwi. A ku ri gramu leyi engetelekeke ya rirhandzu leyi ku nga riki na xipimo lexi a xi nga yi kuma. Hi nkarhi wolowo hi kona a twisiseke: ntirho a hi leswi u swi endlaka, kambe i xiphemu xa wena xo fikela kwihi lexi u xi pfumelelaka ku nghena eka wona. Naswona hi xitshuketa xivutiso xo sungula — «Xana i ntirho wihi lowu a wu ta wu endla mahala?» — xi wile ku fana ni khumbi ra phepha. Hikuva nhlamulo a yi nga ri ntirho. A ku ri ku titwa. U tirha mahala loko ntirho wu ku nyika nchumu lowu mali yi nga wu kotiki. Loko xiendlo hi xoxe xi hundzuka swakudya. Loko mafambiselo ma hundzuka xivoni. Loko ku endla ku hundzuka xivumbeko xa ku va kona. U lemukile leswaku ntirho wun’wana ni wun’wana a wu nga endliwa mahala — ku nga ri hikuva misava yi fanele ku nga hakeriwi, kambe hikuva ku tsaka i mali yin’we ntsena ya ntiyiso, yin’we ntsena leyi nga tlakukiki nxavo, leyi nga onhakiki, leyi nga heli nkarhi. U swi tsale ehansi ku nga ri ku dyondzisa, kambe ku siya ndzhaka eka un’wana ni un’wana loyi a nga ta ta endzhaku ka yena: lavantshwa, lava nga tiyisekiki, lava ha burisanaka ni vumundzuku bya vona. A a lava leswaku va tiva leswaku ku hluvuka ka ntiyiso a hi ku ya ehenhla, kambe i ku ya endzeni. Leswaku ku cinca ka ntiyiso a hi ku suka eka ntirho wun’we ku ya eka wun’wana, kambe ku suka eka ku tekelela ku ya eka ku va wa xiviri. Leswaku ntirho wa ntiyiso i lowu rirhandzu ri nga riki nchumu wa ku engetela, kambe i njhini. Kutani, u pfale buku ya yena ya swilemukiso hi ku tiyiseka loku miyeleke: ntirho i miri, rirhandzu i ku hefemula. Swi ri swin’we ntsena hi kona swi hundzukaka vutomi.
Nando
MUGQIVELA
Vutomi bya mina a byi si tshama byi hleleka. Byi tshame byi kunguhatiwa — byi tele, hi xikongomelo, byi akiwile ku fana ni mepe wa mpfhuka wo leha. Ndzi swi dyile ndzhaka eka vadyondzisi va mina vo sungula va ntirho, vavanuna lava vumbeke ku nga ri ntirho wa mina ntsena kambe ni xivumbeko xa le xihundleni xa masiku ya mina. Vanhu va ehleketa leswaku ku hleleka ni ku kunguhata swi fana. A swi fani. Ku hleleka ku hanya enkarhini lowu — tafula leri baseke, nkarhi lowu vekiweke, ku ringanisiwa ka nkarhinyana. Ku kunguhata ku tlula tin’hweti, malembe, ni minkarhi hinkwayo ya vutomi. I xifaniso, ndzayo, ni ku tlhuvutela loku miyeleke ka ku tiva hi ku kongoma leswaku ha yini u endla nchumu. Vavanuna hinkwako va na vuxaka lebyi rharhanganeke ni mati — ngopfu-ngopfu loko swi ta eka ku tenga. Hi va ni vulolo loko hi swi kota. Vasati va hina a va tshami va hi pfumelela ku swi rivala. Mugqivela wolowo nimixo, ku fana ni Mugqivela wun’wana ni wun’wana eka malembe ya ntlhanu lama hundzeke, ndzi ye exikhungweni xa Caritas ku ya phamela swakudya swa nhlekanhi eka vanhu lava a va nga ri na matimba kumbe nkateko wo pfuka nakambe. Ntirho wa mina siku rero a ku ri swakudya swo sungula — xiave lexi lavaka vukheta. A hi fanele ku hetiseka: xifaniso, ku hleleka, ku basa. Ndhawu yin’we ya thyaka kutani sistimi hinkwayo a yi wa. A ndzi tolovele ku nyika minwayitelo, ku hoxa ntlangu, ku vonakarisa moya. Un’wana a lava pasta yi olova, un’wana al dente, un’wana handle ka tamatisi, un’wana ni oxi ntsena. A swi koteki ku enerisa un’wana ni un’wana. Kutani, a ndzi va rhumela eka jaha ra Sonto — xiendliwa xa xiyimo xa le henhla xa vunkhuvutani. Kutani ku fike vanhu vambirhi. Nuna ni nsati. U ndzi langutile kutani a vutisa loko ndzi ri Frega. Hakunene ndzi n’wi tivile. Phurofesa wa mina wa filosofi. Ndzi n’wi byele leswaku a tshama, ndzi tshembisa leswaku ndzi ta va hlanganisa hi ku hatlisa loko ndzi swi kota. Loko eku heteleleni ndzi tshamile ehansi, u ndzi byele leswaku u wisile, a heta hinkwaswo a tshungula swimilana swa khensa swa nsati wa yena. A va xavisile yindlu, va teka swikweleti, naswona sweswi a va nga ri na nchumu — hambi ku ri swo ringanela ku dya. Hi n’wayitelo lowu karhaleke u ndzi vutisile leswaku ndzi endla yini eCaritas. A ndzi hlamulanga hi ku hatlisa. Vanhu lava vavisekaka a va lavi ndzhwalo wo engetela. Vuxokoxoko byitsongo, ntshikilelo wutsongo. Kambe u sindzisile. Kutani, ndzi te: «A swi na nkoka leswi ndzi swi endlaka. Swi na nkoka leswaku ndzi swi endlela mani, ni loko swi endliwa.» «A wu tshama u ri xichudeni lexinene, Frega,» u te. «Un’wana wa lava antswaka ku tlula lava ndzi veke na vona eka malembe ya makume mambirhi. Ndzi ku lavile hinkwako.» Emahlweni ko famba, u vutisile loko hi nga hlangana nakambe Mugqivela lowu landzelaka. Ndzi pfumerile. Endzhaku ka masiku ya nkombo, a a ri kona a rindzile. Ndzi n’wi nyike swihluvo swa yindlu ya fulete — renti yi hakeriwile — kutani ndzi n’wi byela leswaku a tirhisa mali leyi a yi hlayiseke eka gezi, mati ni swakudya. U rilile hi mihloti. Na mina ndzi rilile. A ndzi hambanise ku xaniseka ni ntsako, kutani kan’we, matlhelo hamambirhi ma hlurile. A ndzi n’wi nyikanga nkarhi wo vutisa swivutiso swin’wana. Kambe minkarhi yin’wana, ndza n’wi kambela. Onge hi tatana wa mina. Mugqivela wolowo wu ndzi dyondzise nchumu wo olova: ku kunguhata vutomi a hi ku fikelela swikongomelo swa wena. I ku kuma tindlela to susa vuyimbeleri bya munhu un’wana hi intshi yin’we. Naswona minkarhi yin’wana, intshi yoleyo i hinkwaswo.
Nando
MAKUMU — BRAND NARRATIVE GILLETTE
Ntsheketo wa mfungho a wu akiwi hi tikampeyini. Wu akiwa hi vutomi lebyi hundzeke endzeni ka wona. Vholumu ya Vumbirhi yi pfala xiphemu: xiphemu lexi Gillette a a ri ntsundzuko, ntirho, vutomi bya khale. Ku sukela laha ku ya emahlweni, Gillette u hundzuka ririmi — khodi, lensi, nkongomiso wa xivumbeko. Vholumu ya vunharhu a yi nge «hetisi» trilogy. Yi ta hetisa mfungho. Hikuva mfungho a hi leswi wu swi xavisaka. I leswi wu swi vulaka loko wu tshika ku xavisa. Naswona trilogy leyi i ro sungula ematimwini ya vona leswaku munhu a hlamusela Gillette a ri endzeni ka ntsheketo, ku nga ri endzeni ka khampani. Vholumu ya Vumbirhi yi hela laha. Ntsheketo a wu heli.
Nando
Ferdinando Frega
← GILLETTE, KU HAVA KU TLHERISA, NDZI KOMBELAGILLETTE LEYI NGA KOTEKIKI →
Lavisisa Mintsheketo Yin’wana
The Corpus · Mimepe · Library · Genesis · International · Vatican · Gillette Saga · Wall Street Saga · L’Oréal Man · P&G Semantic · Vulavurisano
THE BIC SAGAThe takeover that never happened.
THE WILKINSON SAGAThe steel aunt.