LONGO DIA GILLETTE

Longo

Vava wadiatanga, ata kakala bakala, olendanga mona kaka kitoko ye nkadulu a nitu ya Ofisie wa Kisoda kakala ntama, kansi mpe nlongoko kabaka mu sikola ya nlekolo, kuna nsiku umosi walutilanga: vova fioti ye wa mawonso.

Wakala ye mvu makumole ye nsambwadi mu ngonda yina ya Oktoba 1962 vava kammona kota mu nzo ya nkita ya fumu kuna kasalanga, ye mbala mosi wakangwa ntima.

Nda, wa kitoko, wa Sudi kikilu mu kimonikinu, ye ntadilu ina ya nsaka yina bakento kaka bazeye vana. Kansi wakala kaka ye mvu kumi ye sambanu. Nkumbu andi Giovanna, kansi kwa bawonso mu dikanda wakala kaka Gianna.

Mbala mosi wayula nsumbi mu kuma kiandi: nani kakala, dikanda diandi, kuna katuka. Ka wakebila kingi mvu miandi ko. Mu mvu mina, longo dia mpila yayi diasakumunwanga mbala tatu: kwa makanda, kwa Dibundu ye kwa nkangu. Diamonikanga bonso mpila ya kutula bana ba nkento mu kisika, kansi kieleka, bana ba babakala kaka batulwanga mu kisika.

Tata andi wasalanga mu nzila ya nkalu a tiya. Mama andi wavwidi nzo ya kutunga minlele yazitisu mu mbanza, ye bakento batunganga minlele, ye wavanganga minlele mia makanda manene malombanga kisalu kia ntandu ye mafutanga mo mu ntima wa mvwama.

Gianna wakala ye mpangi andi ya nkento yankaka, Francesca, wamvioka mvu bonso miole. Wa ndembama ye wa ngemba, kima kakala kaka nakio ye bubu.

Vava kifwani kiafwana, tata ame wayula nsumbi kumzayisa dikanda diodio. Wazolanga mama ame bonso nkento andi. Wazolanga kunkwela. Wazolanga yandi.

Diau, mu ngonda ya Apidili 1963, bakwelana.

Konso ntangu kasanisanga mambote ma nkento andi kwa mama andi, yandi waseva ye wavova vo ka kieleka ko, kadi Gianna wakala muntu wa mbote wa kusaka teatre, kalombanga nswa ko. Wabakanga kaka kina kazolanga.

Ka dialundila tata ame ngonda tatu ko mu bakula vo ke kalenda kubika mwana nkento wowo mu mpila kazolanga ngatu kunkitula kina kayindulanga ko. Wakala kaka nkento wena ye mayindu mapwelele, ye ka wavidisa ntangu ko mu kumzayisa dio mpe.

Lumbu kimosi wantuta mbata va luse. Yakala mpila ina ntangu yayi yatambulanga bonso nswa wa bakala mu nzo.

Kansi ka wavidisa ngemba andi ko.

Wavaika ye wenda ku nzo ya nkita ya mbele ye bisadilu bia madia, kuna kasumba mbele yanene ya kuzenga mbizi ye mbele ya nteki wa mbizi.

Wavutuka ku nzo, watala tata ame, ye wavova:

«Kana ovanga dio diaka, ngizakwiza mu mpimpa ye ngizakuvonda.»

Ka mwakala nsaka ngatu kiziunga ko mu mbembo andi. Kaka kiyekwa.

Kiyekwa vo wazasala dio.

Mu bilumbu kumi ye tanu walekanga mu kati kia nzo, mu suku kiankaka kiakangwa ye nsapi, ye wavaikanga kaka vava kazaya vo vonza kiavioka.

Ye diasiala diambu dimosi kaka diabwa.

Bayenda zinga ku Cosenza, kilometele nkama tatu ye Reggio Calabria.

Mu ntangu yina kakwakala otoroute ko, ye nzietolo yalundilanga bonso ola sambanu mu nzila za provinse ye mu nkangu wa mavwatula wakondwa nsuka mu mbanza zakete.

Ntadilu zole.

Ke minuti tatu nkutu ko.

Diau diafwana mu sola mbazi, mu kati kia luzolo lwazingila mu nitu mvu makumasambanu ye zole kansi lwasiala lwa mvu ya mvu mu kina basala ye mu kati kieto, bana bau.

Cosenza – 1963

Bafutila nzo mu Corso Italia, kisika kia kati kia mbanza, kiafwana ye nzo za nkita ye mavwatula ma nkangu. Kansi vava nkinsi a longo yamana, vutuka mu luzingu lwa konso kilumbu yakala ntambu kavena muntu wazaya yo ko.

Konso Kimosi tata ame wavaikanga ku nzo ola zole za mpimpa mu fwana kwa nsumbi andi wa ntete ola nana va ntwala a nzo ya nkita. Wanatanga vuatula kilometele nkama tatu ye bosi, mu mposo, lumbu ye lumbu, wasalanga va finama ye finama ye nzo, nate kuvutuka mo Kitanu nkokila.

Mu ntangu yina, mama ame wakala ye nsambu ya kutana ye Nora Formisano, wazingilanga va ntwala a nzo andi, ye bole bakituka bakundi.

Nora wakala nkento wa mvu mimosi ye mama andi kibeni, ye wakituka bonso mama kwa yandi.

Watuka mu dikanda dia bamfumu dia Napoli ye wakwelwa kwa mfumu wanene wa Minisiteri ya Mambu ma Kati wasalanga mu zunga kina. Wakala mpe ye bana batatu, bakete fioti kaka kuna mama ame.

Kwa yandi i kuna mama ame wasamuna nsuka-nsuka mosi vo ngonda andi yazingama mu mpila yankaka. Ntangu yawonso yakala yasikidi.

Vava kawa mu nsasilu andi vo ke kabakulanga ko ekuma nki konso ntangu kamonanga mfunu wa kuyenda ku kabine, Nora wamsimba mu maboko ye wavova:

«Mwana ame, ngeye wena ye divumu.»

Vava tata ame wavutuka ku nzo, wabaka nzengolo ya ka vova kima ko.

Wazolanga mona nkia mpila kazavutula, kansi wavingilanga Paska mu kunzayisa.

Ye diau kasala.

Wamvana diki diandi dia Paska ye wavova:

«Ngina ye divumu. Tufwete kwenda zinga ku Reggio Calabria. Ke ngizolele vo mwana ame kabutukila vava ko. Ngizolele dikanda diame va lweka diame.»

Nsobolo ya kisika ka yakala ya pwelele ko.

Yalombanga nswa wa kimvuka mu kuma kia kisalu ye yalendanga salwa kaka munima.

Tata ame wayindula vo lenda kwandi baka ntangu yankaka.

Kansi mu ngonda ya Desembele 1963 mama ame wakota mu bisi ye wenda yandi kaka ku nzo ya mase mandi, kuna, mu 11 Yanuari 1964, kabuta Teresa.

Vava Teresa kabutuka ye nsangu yazunguluka mu dikanda, bantu ba kanda bavingila mposo zamingi ntete ka bayiza kumtala.

Diau dialwadisa lulendo lwandi lwa nkento ye diamfila mu baka nzengolo mu kuma kia mbazi.

Bikangu biandi ye nzitu andi wa nkento ye mpangi ya nkento ya bakala andi ka biakala diaka bonso ntama ko.

Makasi masiala, makangama va nima ya meso mandi.

Mu ntangu yina, nlombo wa nsobolo walandila nzila andi, ye mu ngonda ya Mayi 1964 tata ame wabaka dikabu diandi dia zole dia Paska.

Mama ame wakala diaka ye divumu dia mwana wankaka.

Reggio Calabria – 1964

Mu ngonda ya Setemba 1964, nsobolo ya kisika ya kimvuka yafwana nkutu, ye bayenda zinga ku Reggio Calabria.

Kansi bikangu bia kitoko kavingilanga kala ye mama andi ka biabwa ko. Mama andi wakala muntu wa kuyala ye ka wavana lulendo ngatu kimfumu kiandi kwa muntu ko. Tata andi kaka i muntu wamzolanga mu kumbembesa ye kumvana kina kazolanga, ye mawonso kasala munima masimbamanga va yandi.

Diakala 21 Febuari 1965.

Kibuka kia futbol.

Reggina mu ntwala a Cosenza.

Tata ame ye ngwa nkazi ame bakala mu bisika bia batadi vava nzayisi wazayisa vo Vincenzo Frega mosi wafwete kwiza ku mwelo wa kota mu kuma kia nsangu ya nswalu.

Wayindula vo kinsaka kaka ye wasiala kuna kakala.

Bosi kwiza nzayisulu ya zole:

«Vincenzo, ke tulendi telamisa nsaka ko, ye ke tulendi telamisa mpasi za mbutukulu za nkento aku ko. Lenda kwandi vutuka ku nzo? Mwana aku wa bakala ubutukanga.»

Bawonso baseva.

Mu nsoni, wakikitula vo ka yandi i bakala bavovelanga ko.

Yiza mu nza ye nsakumunu ya tata ame.

«Wazolanga mwana wa bakala ye wizidi. Kansi yandi uzakala kulunsi ya luzingu luaku.»

Bawonso bazayiswa mbala mosi, ye bayiza bonso vo i Bantu Batatu ba Ngangu.

Mbutukulu ya mwana wa bakala yamonikanga bonso diambu diakebanga vo nkumbu ya kanda izalanda, kansi kavena muntu watelama mu yindula vo bakala kondwa nkento ka wafwana ko.

Ngizavioka mvu makumasambanu ye zole mina milandila mu sasila dio.

Ntoko-ntoko, mbote Kulunsi kuna Nzundu ye Nsengo.

Diau kaka diafwana kwa mono mu bakula nkundi ame wa kisalu wa mvu mafunda mole mavioka ye zaya nkia mpila mambu malenda kala kuna ntandu.

Reggio Calabria – 1965

Gianna wena kaka ye mvu kumi ye vwa.

Wena ye bana bole, bakala usalanga kwa Gillette, ye ka vwidi kwandi luzolo lwa kituka nkento wa nzo kaka ko.

Nsiku mia nzo mitulwa kala.

Mfutu wa kisalu ye mambote mawonso ma kimvuka maviokanga mu maboko mandi.

Tata ame uzingilanga mu nzimbu Gillette uvutulanga mu mafutu ma kisalu, kadi usalanga ntangu yawonso ye ka vwandanga ko mu kukwaya makende mandi.

Uyantika landa mazandu ma nzimbu kadi konso ngonda tata ame unungunga mpaka ya nteka mu Italia ye kisika kia mfumu ya kimvuka ku Milano kifidisanga nzimbu za wolo bonso madikabu.

Bosi mfumu wa nteka ufidisanga ku nzo bima biawonso bia suku kia kulala.

Nti wa hetre wa kieleka.

Bitanda bitungwa kimosi.

Matelase.

Bisinzilu.

Mbulangeti ye mbulangeti zanene.

Bilele bia kulala bia ntangu ya tiya ye bia ntangu ya kiozi.

Mawonso matungwa mu mpila ya kibeni ina isiakisanga bantu kondwa mvovo konso ntangu disolo ditangwanga.

Kansi wena ye wonga.

Ke umonanga kima kisikidi ko.

Ye nani ulenda kumfunda?

Kitanu nkokila, vava tata ame ukotanga kaka va mwelo, yandi uvova:

«Ngina ye bana bole. Ngizolele vuatula yampa.»

«Kansi ke wena ye permi ya vuatula ko. Nkia mpila ozanata yo?»

«Mbazi ozansumbila vuatula yampa. Ngizolele Simca 1000. Mielo Tanu.»

Kavena muntu walenda kunkanga ko.

Kana muntu wavanga dio, luzingu lwalenda kituka tiya kia diabulu.

Mpila yambote yakala kwenda kwa nteki wa mavwatula mbazi, soneka seke ya lira milio mosi ye mafunda nkama nana, futa asirance, ye vana nsapi.

Diamonika vo nzengolo yambote.

Bilumbu kumi ye zole munima, wakala ye permi andi.

Kavena muntu wazaya nkutu nkia mpila kasala dio ko.

Mu ntangu yina, tata andi wavwidi nzo zawonso zasadilwanga kwa nzo ya kutunga minlele ya nkento andi.

Wakala lembama kwa mwana andi wa nkento wa luzolo.

Diafwana kaka minuti fioti.

«Tata, kubila kisika kwa mono mu nzo ya kutunga minlele ya Mama. Mu ngonda sambanu ngizazibula nzo ya nkita ya minsinga ya lena ye bisadilu bia kutunga.»

Bole bawakana.

Mu nsobolo zakete kaka, nkaka ame wanatisa nkento andi mu kisika kiankaka kiakabuka ye wavana mwana andi wa nkento nzo zole za nkita zakabuka.

Wavutuka ku nzo ye wazayisa tata ame vo wakala ye mfunu wa lira milio tatu.

Ye vo kafweti lomba nzimbu kwa mase mandi ye nsasilu ya luvunu vo bazolele sumba nzo.

Tata ame walanda nsaka.

Nzimbu zayiza.

Ye mpe kidimbu va ntandu a nzo ya nkita:

LANA BBB DI GENNY

Kansi wakala mpe ye mfunu wa nswa wa nteka wa mbanza, ye ka kakala ye wo ko.

Ku nsuka ya mvu mia 1960, birokrasi ka yasalanga kiambote kikilu ko.

Yakala bonso nzila ya nsi a ntoto yazingilanga mu kati kia politiki ye yadiatilanga mu politiki.

Mu nsuka-nsuka ya Kimosi kina, walomba tata ame vo kabaka lumbu kia kupema ye kasiala ku nzo ye beto.

Bosi wavaika.

Bonso mupepe uvevumukanga mu nseke ya zelo.

Omonanga vo udiatanga, kansi ke ozayanga ko kuna kwa diabulu kutukidi wo.

Wenda ku Nzo ya Mbanza.

Kuna wakutana ye nsadi wa biro wakala finama seva yandi vava kalomba nswa.

Kina kiandandi bantu bazaya, wansimba kala va mbandu za jaketi kiandi, wamvaikisa ndambu mu fenetela ya biro, ye bantu batanu basosanga kumkatula va yandi.

Mu ntangu yina, mfumu wa mbanza wavioka kaka mu lukaka.

Nkumbu andi Pietro Battaglia.

Munima wasala ntangu zamingi mu Palamenta ya Italia.

Watala mambu mabwanga, wasimba mama ame va diboko ye wamyamba mu biro biandi.

Minuti kumi munima wavaika ye nswa wa nteka wa Table XV.

Mu sasila kiambote, yakala mpila ya nswa wafwanina mu Italia mu zibula nzo ya nkita yanene kikilu — tezo kia ntandu, kina mbala zamingi ka kilendi bakwa ko kondwa bikangu bia politiki.

Kisalu kiayantika kula.

Banteki bavanganga ndonga va mbazi.

Mpangi mosi wa kisalu wazayisa tata ame munima:

«Ozeye, kwena mfumu mosi wa nzo ya nkita mu Reggio Calabria uvananga mpasi kwa konso nteki.»

Ye tata ame wavutula:

«Ingeta, ngizeye. Bantu bamingi bansamunina mu kuma kiandi.»

Kansi ka wavova ko vo i nkento andi.

Nzo ya nkita yakala ye luzingu lwandi kibeni.

Bantu bayizanga mu konso ndambu ya mbanza mu sumba kuna.

Nkento wasimbanga babakala va mbandu za minlele ye wabatutanga mu kimfulu.

Kana bakala bansadi ba Leta ngatu bantu ba mafia, ka diakala ye luswaswanu lwamingi ko.

Nkumbu andi yazunguluka mu mbanza yamvimba.

Nkento wa BAKALA DIA GILLETTE.

Nsimbulu

Nsuka-nsuka mosi, ntwadisi wa kamio wasala nzungulu wakondwa dikebi mu nzila yanene ya mbanza.

Kamio yasimba mwelo wa vuatula ya mama ame ye yakatula wo.

Mbembo ya klakson andi ka yasala kima ko.

Ntwadisi ka wabakula ko nki kiabwa ye walanda nzila andi, ye vuatula yabwa mbi yamingi.

Munima wateleme ye wavaika mu nzila ye wayamikanga vo bakento bano ba diabulu ke bazeye twadisa ko.

Wavova mu mbembo yangolo vo bakento bafwete sialanga ku nzo mu yela bana.

Bosi, wamtala kaka mama ame mu meso vava kavwanda va ntwala a volan, wamvana mafingu ye mansakuna mu mpila ya muntu wa mafia.

Va nima kwakala mpangi ame ya nkento, mvu iya, ye mono, mvu tatu.

Watukamba vo ka tunikuka ko.

Vo wazavutuka nswalu.

Ka tuzaya nkutu ko nki kiabwa kuna mbazi.

Kima kimosi kaka tuzeye i vo muntu wa mafia wamanisa mu fukama va ntwala a mama ame, wabeta beze va diboko diandi ye wanlomba nlemvo.

Mu bilumbu bialandila, nzo ya nkita yamona bansumbi bamingi kikilu.

Bantu bamingi bakotanga va mwelo nate tata ame wamyula kana watulanga mintalu miafwana ngatu kana wakabanga bima mu mpamba kaka.

Ntete ka kavwanda nkutu ku nzo, wavova:

«Mbazi kwenda kwa nteki wa Fiat ye nsumbila FIAT 124 Special yampembe, masini 1400, mielo iya.»

«Kansi Gianna,» tata ame wavutula, «ozeye nkia ntalu?»

«Lira milio tatu ye mafunda nkama sambanu ye makumatanu. Futa ubu. Vava nzimbu za asirance ya Simca, yina ka yilendi tomeswa ko, zizafwana, ngizakuvutudila.»

Diau diafwana.

Ola kumi ye zole ke ziavioka ko, vuatula yampa kikilu yakala vwande va mbazi.

Kwakala kaka mvovo umosi:

«Bantuba vo vuatula yayi isadilwanga mu Calabria mu nkendolo kadi ina nswalu ye iwanga mu nswalu. Ekuma nki wena ye mfunu wa yo?»

Wamtala mu mpila ya mfunu ye wavutula:

«Ozamona.»

Ye vava kavaikanga mu kwenda ku kisalu nsuka-nsuka, wayulanga kaka:

«Kweyi oyenda bubu? Kweyi ozadia madia ma mwini?»

Wavutulanga vo nanga wazakala kilometele lukama ye makumole ntama.

Ye beto batatu twafwananga kuna kondwa nzayisu.

Wayindulanga vo i luzolo.

Yandi wakengelanga kaka bima biandi.

Bosi, mu kondwa vidisa fu kiandi, wavanga vo kanata nkubulu wowo wa nsimbulu va ntandu ame.

Kavena mosi mu beto wanunga ko.

Ka yandi ko.

Ka mono ko.

Wayindulanga vo nsimbulu yasalwanga mu kondwesa bima ye mu mabula.

Kiantete ka kiansala kingi ko kadi mbala mosi yasobanga nsatu zame kuna kima kiankaka, ye diau diamfwasanga ntu.

Kia zole, ke yawanga kio kwandi ko.

Ke yavutulanga ko.

Ke yadilanga ko.

Ke yafingilanga ko.

Yakala ye nsimbulu va ntandu a mpasi.

Mvu mingi munima, nsimbulu yoyo yazansadisa mu nunga mpasi zankaka.

Wayindulanga kaka vo beto twakala mpila mosi.

Kansi ka watambula ko vo ndambu ame yakala ya tata ame.

Ye yandi wanunga mu mavanga.

Ye mu ndembama.

Va kisalu

Telefone mosi ya mfumu wa ndambu mu Kitanu nkokila, munima wa kutuma mintalu ya nteka ya mposo, yamvana diambu dia yindula: Ntinu kibeni, mfumu wa nteka wa Gillette Italia, Raffaele Di Tullio, wazavioka bilumbu bitatu va kisalu ye yandi, ye mbwanana yatulwa mu Kimosi nsuka-nsuka ola 7:30 mu Excelsior Hotel ya Reggio Calabria.

Nzietolo ya mposo yakala ye mfimbu za nteka mu mbanza yamvimba ye mfimbu zakete mu bisika bia lweka. Kadi diakala kala kati kwa Yuli ye bawonso bazaya nkia mpila kisika kiaki kilenda kala ye tiya, mama ame watula simisi ya zole mu saki andi, kamvovila vo ntete ka madia ma mwini diafwana sukula ye soba simisi.

Wafwana ku mbwanana mu nlele wamvimba wa kisalu: kostime ya bleu yakondwa kifu, simisi ya bleu ya pwelele, karavati, ye luzitu lwawonso lwafwanina kwa muntu wambaka mu kisalu.

Diakala lumbu kia tiya kiangolo, ye bole bavaika maza ma nitu nate minlele miau miavongama. Kansi mu mfimbu, ntima wa konso mokanu ka wakala mintalu mia nteka ko. Mokanu wazungulukanga va kiuvu kana wakala ye kiese, nkia mpila kamonanga luzingu lwa dikanda diandi, ye nkia mpila kayambanga mpila ya kimvuka.

Mbazi ya lumbu kina tata ame wavutuka mu lumbu kia zole kia mfimbu. Kana mu kondwa tanga kiambote mambu ngatu mu tula kiyekwa kingi mu mintalu miandi, wasala kifu. Wiza ye kostime ina mosi ina, ata yayuma, yakala kaka ye bisinsu bimonikanga bia maza ma nitu ma lumbu kia ntete.

Di Tullio wamtala mu sekonde mosi ya nda, ka vova kima ko, ye bosi wamyamba vwanda mu bar mu nwa kafe.

«Vincenzo,» katuba, «Gillette ke utekanga mbele ko. Gillette utekanga kiyekwa. Bakala uzatula mbele va nkingu andi konso nsuka-nsuka kaka kana wena ye kiyekwa mu muntu wamtekela yo. Ye kiyekwa kiyantikanga ye simisi yasukulwa.»

Tata ame ka wavutula ko. Wabakula.

Mpimpa ina wavutuka ku nzo ye wazayisa mama ame vo wakala ye kieleka. Diaka.

Ka wavutukila kifu kimosi mbala zole ko.

Lumbu kia tatu, Di Tullio wansimba diboko va ntwala a Excelsior ye wavova: «Ozayenda ntama. Kadi owanga.»

Dilongi diodio diakituka nsiku wa dikanda.

Mama ame wasimbanga mawonso malendanga monwa. Nswa, nzo za nkita, mavwatula, nzimbu.

Tata ame wasimbanga mawonso ma kalendi monwa ko. Kifwani, ndembama, kinikinu, luzitu lwa kumonika kondwa kifu ata vava ovaikidi maza ma nitu bonso menga mu bilumbu biole.

Mvu makumasambanu miandundila mu bakula vo diau i longo.

Muntu mosi usimbanga nsadi wa biro va mbandu za nlele mu baka nswa.

Ye muntu wankaka usobanga simisi andi mu nzo ya masukudi ya nkangu kimana kimvuka kiandi ka kimona nsoni ko mu kuma kiandi.

LONGO DIA GILLETTE

Longo ka nsilu ko. I mbele.

Kana osimbanga dio mu dikebi, dikuvananga nzengolo ya ndevu yasukulwa konso nsuka-nsuka mu mvu makumasambanu ye zole.

Kana osimbanga dio kondwa dikebi, dikuzenganga nkingu.

Tata ame ye mama ame ka bazengana ko.

Balongoka kaka, lumbu ye lumbu, mu simba mbele kumosi.