Phòng khám Gillette

(qua mắt những người từng đi qua)

“Phòng khám chữa cho người bệnh. Cộng đồng biết quan tâm nâng đỡ con người.”

I. Phòng khám

Tôi nhớ mẹ tôi kể rằng những năm 1960, khi bà sắp sinh tôi, phòng khám còn hiếm và bệnh viện là chỗ của người ốm; thế là bà chọn nơi tốt nhất mình có để làm việc đó: nhà mình, trên giường mình.

Tôi vừa lọt lòng thì có một người đàn bà, người mà người ta gọi là bà đỡ, bà ta bảo mẹ tôi rằng tôi ra đời đẹp đẽ — và rằng, nếu mẹ tôi không muốn giữ tôi, bà ta sẽ đem tôi về nhà mình.

Mẹ tôi quất cho bà ta một cái nhìn. Nhưng có lẽ bà đỡ không biết rằng tôi sẽ chẳng bao giờ thuộc về riêng một người đàn bà, mà thuộc về tất cả những người đàn bà tôi sẽ gặp; và hai mươi năm sau tôi đến nhà bà ta. Tôi là người giữ lời. Tôi không thể làm bà ta thất vọng.

Đoạn mở đầu này không phải mỉa mai văn chương, cũng không phải chuyện đùa. Nó chỉ có một nghĩa: phòng khám, như một nơi chốn, là thứ mới. Nó không phải thứ người Ai Cập truyền lại cho ta, cũng chẳng phải của người Assyria hay người Babylon. Nó chỉ là sản phẩm của một hệ thống y tế đã biến bệnh lý thành món buôn bán và biến thuốc men của mình thành thương hiệu.

Nó chưa bao giờ tìm cách thay thế bệnh viện, vốn vẫn là một thiết chế; nhưng nó luôn khiến người bệnh tin rằng, trả tiền thì sẽ được nhiều hơn — được thứ tốt nhất.

Có những nơi làm tròn một chức năng. Có những nơi khác trở thành một khả năng.

Đó là ngày khánh thành phòng khám ở thành phố tôi: phòng khám đầu tiên thuộc loại ấy có thể đưa ra một danh mục trọn vẹn, đủ sức bao quát toàn bộ y học, ít ra là loại căn bản — y học của người thường, có thể nói vậy.

Ba bác sĩ trưởng khoa được bổ nhiệm, những người sẽ dựng nên bộ khung y khoa. Sau khi phỏng vấn để tuyển bác sĩ, họ đóng cửa ngồi trong một căn phòng để trao đổi quan điểm về cách chọn người.

Điều kể sau đây tôi thuật lại không như sự thật, mà như một truyện đen — do một nhóm bạn bác sĩ vừa từ hệ thống y tế Ý về hưu kể cho tôi, họ vẫn hay kể cho dân bán hàng chúng tôi nghe để chọc cười, và để chúng tôi biết rằng họ cũng có chuyện của họ.

Một chuyện mà riêng tôi coi là chuyện đầu ngõ, một trong những câu đùa cay đắng mà chính các bác sĩ dùng để nói về các bác sĩ khác — một giống người lạ lùng và khác thường, mà giờ đây đến con mèo của mình tôi cũng chẳng giao cho họ chăm.

Tôi chép lại nó không như một bản án, mà như bức chân dung cho thấy người thường đã tích tụ bao nhiêu ngờ vực đối với một nền y học mà họ không còn cảm thấy là của mình.

Chuyện kể thế này. Người lớn tuổi nhất trong ba vị — một người từng làm việc cả dưới chế độ cũ — nói ông sẽ giải thích cách chọn bác sĩ mới, theo cái mà ông gọi là nguyên tắc số ba.

Gặp bác sĩ nào hiểu biết nhiều thì đưa sang đa khoa: ở đó, nhờ kinh nghiệm, anh ta sẽ tự mình trả lời được phần lớn các câu hỏi.

Gặp những người làng nhàng, có năng lực nhưng không xuất sắc, thì đưa vào phòng mổ: như thế, mổ ra, gặp gì thì thấy nấy và học cách sửa cho ổn.

Còn những người hiểu biết ít, hoặc đến nhờ các đảng phái gửi gắm và các danh sách phân bổ, thì giao cho những việc mà — câu đùa độc địa nói thế — cứ để mặc tự nhiên làm gần hết thay họ.

Dĩ nhiên đó là bản kể đầu ngõ. Và như mọi chuyện đầu ngõ, nó nói về các bác sĩ thì ít mà về những người kể nó thì nhiều: về chuyện lòng tin của họ còn lại ít ỏi đến mức nào.

Và thế là phòng khám ra đời. Trải nghiệm thật của nó do người bệnh làm nên; và chỉ người sống mới nói về nó — những người gặp may, chứ không phải những người gặp rủi. Và khi mọi thứ xoay sang chiều xấu, phòng khám miền Bắc — của bất cứ quốc gia nào — vẫn đại diện cho phần tốt hơn: bởi miền Bắc xưa nay luôn gợi lên sự giàu có và công nghiệp, và ở đó, trả tiền chữa bệnh khiến người ta có cảm giác là được chữa tốt hơn.

Rồi các trại giam tâm thần bị đóng cửa, và các phòng khám tâm thần ra đời — về sau chuyển sang các bệnh thần kinh. Không còn chỉ chữa những người điên có giấy chứng nhận, mà cả những bệnh lý khác nữa.

II. Vĩ thanh

Phòng khám là một tòa nhà. Cộng đồng biết quan tâm là một điều gì hơn thế.

III. Trang tác giả

Tác phẩm này không ai đặt hàng.

Không đem bán.

Không làm ra vì mục đích thương mại.

Nó được viết để làm chứng cho giá trị của phục hồi chức năng, của phẩm giá con người và của mối quan hệ giữa người với người.

Khoản thù lao duy nhất xin nhận là một đô la tượng trưng — không phải để trả công cho tác phẩm, mà như một minh chứng cho cam kết chung vì văn hóa quan tâm, hy vọng và trách nhiệm.