Điều Gillette để lại

(qua mắt những người lại lên đường)

“Phòng khám chữa cho người bệnh. Cộng đồng biết quan tâm nâng đỡ con người.”

I. Điều còn lại

Tôi ở trong phòng sinh hoạt chung, nơi mở cho người bệnh nghỉ buổi chiều, hút điếu thuốc, chuyện trò — và cho cả chúng tôi, những người đi cùng, đang chờ đưa người ốm của mình về nhà.

Tôi không bồn chồn, nhưng tôi để ý: để ý con người ta trở nên mong manh thế nào trong bệnh tật, thứ bệnh thường gây tàn phế và không lối thoát, thứ bệnh chẳng chừa tuổi nào.

Có năm người đàn ông và một người đàn bà, tất cả đều ngồi xe lăn. Họ quay sang tôi và bắt đầu hỏi tôi bao nhiêu tuổi, làm nghề gì, lo những việc gì, thiên hướng của tôi là gì; rồi cuối cùng họ muốn biết tôi nghĩ sao về vài chuyện chính trị và tôn giáo, và về mấy nhân vật công chúng.

Mắt họ đã tắt, đôi mắt của người chỉ còn chờ thấy ánh sáng tắt hẳn. Còn tôi thì ngược lại, ánh sáng ấy, tôi thắp nó lên lần nữa.

Đó là cách tôi ở bên người khác: làm cho họ mỉm cười. Tôi không phải diễn viên, cũng chẳng phải anh hề của phòng khám — chỉ là một người như bao người, nhưng không thường gặp như bánh mì.

Rồi họ xin tôi kể một chuyện. Và ở đây tôi phải thành thật với bạn đọc: chuyện tôi kể không phải một chuyện đùa lịch sự, và tôi sẽ không kể nó ở bất cứ chỗ nào khác. Nhưng ở đó, trong căn phòng ấy, quyền được cười vào những gì cuộc đời đã lấy mất của họ là thứ chỉ họ mới trao được, trao cho chính mình. Và họ đã xin tôi điều đó. Nên tôi thuật lại đúng như nó đã diễn ra, vì gọt sạch nó đi hết tức là phản bội họ.

Để tôi kể mọi người nghe — tôi nói — về một người đàn ông ngồi xe lăn, không tay không chân, một hôm trả lời một mẩu tin trên trang hẹn hò.

Và nếu có ai không cười, tôi nói thêm, thì không phải lỗi tại tôi: chỉ có nghĩa hôm nay không phải ngày của người đó.

Một bà rất giàu, tuổi đã cao — chừng tám mươi — được cô cháu gái bốn mươi lăm tuổi giúp, đang tìm chồng. Nhưng sau tất cả những gì cuộc đời đã dạy, bà có ý rất rõ về kiểu đàn ông mình muốn: một người không bao giờ vung tay đánh ai, một người chịu ở nhà, và — ta cứ nói thế — một người đàn ông có kích cỡ hào phóng.

Có tiếng gõ cửa. Bà thấy trước mặt mình người đàn ông ngồi xe lăn ấy, không tay không chân, nhưng trẻ và đẹp trai, đến ứng tuyển theo mẩu tin.

Bà phỏng vấn anh ta.

Bà muốn một người không bao giờ vung tay: mà anh ta không có tay. Điểm cộng thứ nhất.

Bà muốn anh ta thích ở nhà, yên phận: mà anh ta không có chân, ngồi trên xe. Điểm cộng thứ hai.

Và cuối cùng bà bảo anh ta rằng bà muốn anh ta phải được trời phú cho hậu hĩnh. Còn anh ta, hết sức nghiêm trang, đáp: “Thưa bà… thế bà nghĩ tôi đã gõ cửa bằng cái gì?”

Đến đó năm người đàn ông phá lên cười, cười không dừng được. Nhưng người đàn bà vẫn nghiêm, mặt không đổi sắc. Và tất cả sự chú ý của tôi dồn về phía bà.

Dành cho bà, tôi không có bản thứ hai, tôi chẳng chuẩn bị gì. Nhưng tôi chợt lóe lên một ý: tôi bảo bà rằng, nếu bà muốn, tôi sẽ cho bà số điện thoại của anh ứng viên ấy. Mắt bà sáng lên, bà mỉm cười, và bà nói: có, có.

Tôi đã giành được của bà một nụ cười. Tôi đã tới đích. Đó là tất cả những gì còn lại của khoảnh khắc ấy — và thế là đủ.

Khi tôi rời cơ sở ấy, ai cũng hỏi bao giờ tôi quay lại, và tôi còn chuyện nào khác không.

II. Vĩ thanh

Người ta tin rằng cái còn lại là một bộ hồ sơ bệnh án, một tấm phim X-quang, một liệu trình phải tiếp tục ở nhà, hay một số điện thoại ghi vội trên mẩu giấy.

Họ lầm.

Khi một người rời một cơ sở điều trị, họ gần như chẳng mang theo gì trong những thứ đã dùng để chữa cho họ.

Họ mang theo những con người.

Họ mang theo những giọng nói.

Những thói quen.

Những hành lang.

Những giờ giấc.

Những gương mặt mà suốt nhiều tuần, hay nhiều tháng, đã điểm nhịp thời gian đời họ.

Y học nằm lại trong kho lưu trữ.

Ký ức đi một đường khác.

Và tôi muốn nói về chính ký ức ấy.

III. Trang tác giả

Tác phẩm này không ai đặt hàng.

Không đem bán.

Không làm ra vì mục đích thương mại.

Nó được viết để làm chứng cho giá trị của phục hồi chức năng, của phẩm giá con người và của mối quan hệ giữa người với người.

Khoản thù lao duy nhất xin nhận là một đô la tượng trưng — không phải để trả công cho tác phẩm, mà như một minh chứng cho cam kết chung vì văn hóa quan tâm, hy vọng và trách nhiệm.