15 · परतीचा रस्ता नाही

काही प्रवास निघण्याने सुरू होतात.

आणि काही हानीने सुरू होतात.

हा प्रवास दुसऱ्या प्रकारातला आहे.

बराच काळ मला वाटत होते की परतणे हा भूगोलाचा प्रश्न आहे.

एखादी जागा सोडणे.

एखादे अंतर पार करणे.

निघालेल्या ठिकाणी परत येणे.

ती एक साधी व्याख्या होती.

सोयीची.

आणि चुकीचीही.

वर्षे जात गेली तसतसे मला कळले की काही परतणी कोणत्याही दिसणाऱ्या जागी नेत नाहीत.

कारण जिथे पोहोचायचे ती जागा आता अस्तित्वातच नसते.

किंवा ती कधीच अस्तित्वात नव्हती.

किंवा आपण इतके बदललेलो असतो की ती ओळखताच येत नाही.

आणि तरीही परतण्याची गरज उरतेच.

ती माणसाच्या सर्वांत खोल ओढींपैकी एक आहे.

गोष्टी अधिक साध्या वाटत होत्या त्या काळात आपल्याला परत जायचे असते.

अधिक स्पष्ट.

अधिक व्यवस्थित.

आपण गमावलेल्या माणसांकडे आपल्याला परत जायचे असते.

हुकलेल्या संधींकडे.

न घेतलेल्या निर्णयांकडे.

आयुष्य अजूनही प्रत्येक शक्यतेसाठी खुले वाटत होते त्या क्षणांकडे.

पण काळ काहीही परत देत नाही.

तो त्याचा धंदा नाही.

काळ बदल घडवतो.

तो कधीच परत देत नाही.

काही वर्षे अशी होती जेव्हा मी अशक्य परतण्यांच्या मागे धावलो.

मी ते नकळत केले.

मी स्वतःची आधीची रूपे परत मिळवण्याचा प्रयत्न केला.

तो तरुण.

तो व्यावसायिक.

तो मुलगा.

आपण कुठे चाललो आहोत हे आपल्याला माहीत आहे अशी खात्री असलेला तो माणूस.

प्रत्येक प्रयत्नाचा शेवट एकाच प्रकारे झाला.

निराशेने.

कारण ती व्यक्ती आता अस्तित्वात नव्हती.

आणि तेच योग्य होते.

एका सकाळी मला अशी एक गोष्ट समजली जिने भूतकाळाकडे पाहण्याची माझी पद्धत बदलली.

मला खरोखर परत जायचे नव्हते.

मला एक भावना परत मिळवायची होती.

एक खात्री.

एक ओळखीचेपण.

जगाचे असे एक रूप ज्यात प्रश्न उत्तरांपेक्षा कमी वाटत होते.

पण आयुष्य काळातून प्रवास देऊ करत नाही.

ते फक्त परिवर्तने देऊ करते.

तेव्हापासून मी परतण्याकडे वेगळ्या नजरेने पाहू लागलो.

मी जे होतो त्याच्याकडे जाणारी हालचाल म्हणून नव्हे.

तर मी जे झालो होतो त्याच्या जवळ जाणे म्हणून.

फरक प्रचंड आहे.

आपण परत जाण्याचा प्रयत्न करतो तेव्हा आपण काळाशी लढतो.

पुढे जाणे स्वीकारतो तेव्हा आपण अखेर त्याला समजू लागतो.

अनेक माणसे आपले अस्तित्व एका घराच्या शोधात घालवतात.

त्यांना वाटते ती एक जागा आहे.

एक शहर.

एक रस्ता.

एक राष्ट्र.

मग तो दिवस येतो जेव्हा त्यांना कळते की घर ही मनाची एक अवस्था आहे.

आणि कोणतेही भौगोलिक निर्देशांक त्याची हमी देऊ शकत नाहीत.

आयुष्यात मी अनेक देश पार केले.

अनेक संस्कृती.

अनेक भाषा.

प्रत्येक वेळी मी काहीतरी मागे ठेवले.

प्रत्येक वेळी मी काहीतरी दुसरे गोळा केले.

नकळत मी अनुभवांचा एक जिवंत संग्रह बनत चाललो होतो.

वेगवेगळ्या जागांनी बनलेले एक मोझेक.

एका टप्प्यावर मी स्वतःला विचारणे थांबवले:

“मी कुठला आहे?”

आणि स्वतःला विचारू लागलो:

“मी माझ्यासोबत काय घेऊन चाललो आहे?”

दुसरा प्रश्न कितीतरी जास्त उपयोगी होता.

कारण आपलेपणा बदलतो.

सीमा बदलतात.

नकाशे बदलतात.

पण आपण आत घेऊन चालतो ते मात्र प्रवास करत राहते.

मला काही रात्री आठवतात जेव्हा दिशाहीनतेची भावना नेहमीपेक्षा जास्त तीव्र होती.

अशा रात्री जेव्हा सगळे काही दूर वाटत होते.

माणसे.

जागा.

खात्री.

मी स्वतःसुद्धा.

अशा क्षणी सर्वांत जुना मोह वर येत असे.

परत जाण्याचा.

केलेले पुसून टाकण्याचा.

पूर्ववत करण्याचा.

आधीच्या एखाद्या बिंदूपासून पुन्हा सुरुवात करण्याचा.

पण प्रत्येक वेळी वास्तवाने मला तेच सत्य दाखवले.

आधीचा बिंदू असा काही नसतो.

फक्त आताचा बिंदू असतो.

आणि त्याचे काय करायचे याची निवड.

काळाबरोबर मी भूतकाळाला गंतव्य म्हणून नव्हे तर ग्रंथालय म्हणून पाहायला शिकलो.

भेट देण्याची जागा.

राहण्याची नव्हे.

कारण जे भूतकाळात राहतात ते हळूहळू वर्तमानात राहणे थांबवतात.

आणि वर्तमानाशिवाय भविष्य नसते.

मी ज्यांच्यावर प्रेम केले ती माणसे.

मी पार केलेली शहरे.

मी गमावलेल्या संधी.

यश.

पराभव.

सगळे काही अस्तित्वात राहिले.

पण वेगळ्या रूपात.

आधीच लिहून झालेल्या पानांसारखे.

पुन्हा वाचण्यासाठी.

पुन्हा लिहिण्यासाठी नव्हे.

ती एक मुक्ती होती.

कारण जे परत मिळवता येत नव्हते ते शोधणे मी अखेर थांबवले.

आणि जे अजूनही उभारता येत होते त्यात ऊर्जा गुंतवू लागलो.

विरोधाभास म्हणजे नेमक्या त्याच क्षणी भूतकाळाने माझा पाठलाग करणे थांबवले.

मी त्याला गंतव्य मानणे थांबवले तेव्हा.

माणसांच्या बाबतीतही काहीसे असेच घडले.

अनेक जण माझ्या आयुष्यातून निघून गेले होते.

काही स्वतःच्या निवडीने.

काही गरजेपोटी.

आणखी काही केवळ काळाच्या कामामुळे.

सुरुवातीला मी त्या अनुपस्थितींना हानी मानले.

मग मला समजले की काही उपस्थिती वेगळ्या प्रकारे अस्तित्वात राहिल्या होत्या.

मागे ठेवलेल्या धड्यांमध्ये.

आठवणींमध्ये.

वागण्यामध्ये.

माझ्यावर प्रभाव टाकत राहिलेल्या निर्णयांमध्ये.

हेही एक परतणेच होते.

माणसांचे नव्हे.

त्यांच्या अर्थाचे.

कदाचित परिपक्वता नेमकी यातच आहे.

कोणतीही गोष्ट तिच्या मूळ रूपात परत येत नाही, हे समजण्यात.

पण जवळजवळ सगळे काही नव्या रूपात जगत राहू शकते.

अखेर मी परतीचा रस्ता शोधणे थांबवले.

कारण कोणत्याही नकाशाने कधीच न दाखवलेली एक गोष्ट मला समजली.

मी कुठेही परत जात नव्हतो.

मी पोहोचत होतो.

सगळी निघणी, सगळ्या हानी, सगळ्या भेटी आणि सगळ्या परिवर्तनांतून घडलेल्या माझ्या एका रूपापर्यंत पोहोचत होतो.

आणि तेव्हाच तो विरोधाभास सुटला.

वर्षानुवर्षे मी शोधत असलेले परतणे भूतकाळाकडे नेत नव्हते.

ते माझ्याकडे नेत होते.

म्हणूनच कुठूनही नसलेल्या परतण्याबद्दल बोलणे अचूक आहे.

गंतव्य नव्हते म्हणून नव्हे.

तर गंतव्याला पत्ता नव्हता म्हणून.

ती भूगोल नसलेली एक जागा होती.

सीमा नसलेली.

निर्देशांक नसलेली.

जी जागा मी आयुष्यभर ओळखल्याशिवाय पार करत आलो होतो.

कुठूनही नसलेले परतणे.

मी जे झालो होतो त्याच्याकडे परतणे.