17 · राहून गेलेला प्रश्न

आयुष्याचा बराच काळ मी उत्तरांच्या मागे धावलो.

जसा जवळजवळ प्रत्येक जण धावतो.

मला जाणून घ्यायचे होते की योग्य निर्णय कोणता.

अधिक चांगला रस्ता कोणता.

मी जे जगत होतो त्याचा अर्थ काय.

मला स्पष्टता हवी होती.

दिशा.

पुष्टी.

मला वाटत होते की परिपक्वता म्हणजे उत्तरे साठवत जाणे.

जितका जास्त काळ जाईल, तितके हे सगळे कसे चालते ते मला समजायला हवे होते.

जितका जास्त अनुभव साठेल, तितक्या माझ्या शंका कमी होतील.

तो एक देखणा सिद्धांत होता.

अडचण एवढीच होती की आयुष्य त्याच्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करत असल्यासारखे वाटत होते.

वर्षे गेली.

अनुभव वाढला.

जबाबदाऱ्या वाढल्या.

आणि तरीही प्रश्न कमी झाले नाहीत.

उलट.

ते अधिक खोल झाले.

अधिक गुंतागुंतीचे.

अधिक कठीण.

तो एक हादरवून टाकणारा शोध होता.

मुलगा असताना मी मोठ्या माणसांची कल्पना ज्यांना सगळे समजले आहे अशा माणसांसारखी करत असे.

मग मी मोठा झालो.

आणि मला कळले की आपल्यापैकी अनेकांनी फक्त अनिश्चिततेसोबत जगायला शिकून घेतले होते.

ती एकच गोष्ट नाही.

जाणणे आणि पुढे चालत राहणे यांत प्रचंड फरक आहे.

अनेक जण पुढे चालत राहतात.

खरोखर जाणणारे थोडेच.

मला एक काळ आठवतो जेव्हा मी सगळीकडे उत्तरे शोधत होतो.

पुस्तकांत.

संस्थांत.

प्रवासांत.

सर्वांत अनुभवी माणसांत.

अध्यात्मात.

तर्कशुद्धतेत.

आकड्यांत.

मला वाटत होते की कुठेतरी असे एखादे स्पष्टीकरण अस्तित्वात आहे जे सगळ्याची मांडणी करू शकेल.

एक सूत्र.

एक किल्ली.

एक व्यवस्था.

पण प्रत्येक वेळी ते सापडले असे मला वाटले, तेव्हा एखादा नवा अनुभव येऊन त्यावर प्रश्नचिन्ह उभे करत असे.

सुरुवातीला ते निराश करणारे होते.

मग ते रंजक झाले.

अखेर ते मुक्त करणारे झाले.

कारण मला एक गोष्ट समजली.

उत्तरांचे आयुष्य लहान असते.

योग्य प्रश्नांचे आयुष्य लांब असते.

खूप लांब.

काही प्रश्न दशकानुदशके आपल्या सोबत राहतात.

मी कोण आहे?

खरोखर महत्त्वाचे काय आहे?

प्रेम करणे म्हणजे काय?

कशासाठी दुःख सोसणे योग्य आहे?

सगळे बदलते तेव्हा काय उरते?

हे सोडवायचे प्रश्न नाहीत.

हे ज्यांच्यात राहायचे असे प्रश्न आहेत.

फरक मूलभूत आहे.

उत्तर बंद करते.

प्रश्न उघडतो.

आणि आयुष्याला, शेवटी, उघडणेच जास्त आवडते.

प्रत्येक वेळी मी एखाद्या नव्या अनुभवातून गेलो, तेव्हा माझ्या लक्षात आले की मोल गाठलेल्या निष्कर्षात तितकेसे नव्हते.

तर त्या अनुभवाने निर्माण केलेल्या प्रश्नात होते.

एखादी हानी एक प्रश्न निर्माण करते.

एखादे प्रेम एक प्रश्न निर्माण करते.

एखादा आजार एक प्रश्न निर्माण करतो.

एखादा विजय एक प्रश्न निर्माण करतो.

यशसुद्धा एक प्रश्न निर्माण करते.

अनेकदा अपयशापेक्षा कितीतरी जास्त कठीण.

कारण काहीतरी मिळवल्यानंतर एक अनपेक्षित प्रश्न समोर येतो:

“आणि आता?”

अनेक वर्षे मला वाटत होते की गोष्टींचा अर्थ उत्तरांमध्ये लपलेला आहे.

मग माझ्या लक्षात एक विचित्र योगायोग येऊ लागला.

मला भेटलेली सर्वांत रंजक माणसे सर्वांत कमी खात्री असलेलीही होती.

ती अनिर्णयी नव्हती.

ती खुली होती.

त्यांना समजले होते की वास्तव आपल्या समजुतींपेक्षा विशाल आहे.

आपल्या चौकटींपेक्षा अधिक गुंतागुंतीचे.

आपल्या निष्कर्षांपेक्षा अधिक समृद्ध.

म्हणूनच ती प्रश्न विचारत राहत.

दुर्बलतेमुळे नव्हे.

बुद्धिमत्तेमुळे.

खरी बुद्धिमत्ता अनेक उत्तरे बाळगण्यात नसते.

कोणते प्रश्न अजूनही विचारले जाण्यास योग्य आहेत हे ओळखण्यात असते.

आयुष्यभरात मी वेगवेगळे देश पाहिले.

वेगवेगळ्या संस्कृती.

वेगवेगळे धर्म.

वेगवेगळ्या व्यवस्था.

प्रत्येक जागेकडे वेगवेगळी उत्तरे होती.

आणि तरीही मूलभूत प्रश्न जवळजवळ नेहमी सारखेच होते.

कसे जगायचे.

कसे प्रेम करायचे.

मृत्यूला कसे सामोरे जायचे.

काळासोबत कसे जगायचे.

अर्थ कसा शोधायचा.

याने माझ्यावर खोल परिणाम केला.

कारण त्यातून काहीतरी वैश्विक दिसत होते.

संस्कृती भाषा बदलतात.

मूलभूत प्रश्न बदलत नाहीत.

कदाचित म्हणूनच कथासाहित्य टिकून राहते.

कारण ते उपाय देऊ करत नाही.

ते शोध देऊ करते.

कादंबरी आयुष्य सोडवण्यासाठी नसते.

ती एखादा प्रश्न उजळून टाकण्यासाठी असते.

आणि एक चांगला प्रश्न एखाद्या व्यक्तीच्या सोबत वर्षानुवर्षे राहू शकतो.

अनेक उत्तरांपेक्षा अधिक चांगला.

मला एक दिवस आठवतो जेव्हा मी सोडून दिलेल्या सगळ्या खात्रींवर विचार करत होतो.

त्या असंख्य होत्या.

अनेकींनी माझ्या अस्तित्वाच्या दीर्घ काळावर राज्य केले होते.

काही उपयोगी ठरल्या होत्या.

काही कमी.

पण सगळ्यांनी अधिक परिपक्व अशा कशाला तरी जागा करून दिली होती.

वास्तव हे न्यायालय नाही ही जाणीव.

ते एक संभाषण आहे.

आपल्याला जे माहीत आहे आणि जे माहीत नाही त्यांच्यातले एक अनंत संभाषण.

आपल्याला जे समजते आणि जे निसटते त्यांच्यातले.

आपण जे होतो आणि जे होत आहोत त्यांच्यातले.

त्या क्षणापासून मी शंकांना शत्रू मानणे थांबवले.

मी त्यांना प्रवासातले सोबती मानू लागलो.

सगळ्याच शंका लक्ष देण्याजोग्या नसतात.

काही फक्त गोंगाट असतात.

काही भीती असतात.

काही साधा गोंधळ असतात.

पण काही वेगळ्या असतात.

अधिक खोल.

अधिक शांत.

अधिक प्रामाणिक.

ज्या पुन्हा पुन्हा परत येतात.

ज्या वर्षामागून वर्ष जाणिवेचे दार ठोठावत राहतात.

ज्या ऐकल्या जाव्यात अशी मागणी करतात.

मी त्यांचा आदर करायला शिकलो आहे.

कारण त्या अनेकदा काहीतरी महत्त्वाचे जपून ठेवतात.

एक परिवर्तन.

एक सत्य.

एक दिशा.

आपला अजून न शोधलेला एक भाग.

मागे वळून पाहताना, प्रत्येक गोष्टीला उत्तर असणाऱ्या माणसांचे मला आता कौतुक वाटत नाही.

खरा प्रश्न विचारू शकणाऱ्या माणसांमध्ये मला जास्त रस आहे.

कारण उत्तर स्वतःच संपून जाऊ शकते.

प्रश्न एक संपूर्ण आयुष्य निर्माण करू शकतो.

कदाचित काळाने माझ्यासाठी मागे ठेवलेल्या सर्वांत मौल्यवान धड्यांपैकी हा एक आहे.

फक्त उत्तर शोधू नका.

ज्या प्रश्नाने ते निर्माण केले तो शोधा.

कारण प्रत्येक अर्थपूर्ण समजुतीमागे.

प्रत्येक खऱ्या बदलामागे.

प्रत्येक महत्त्वाच्या निवडीमागे.

सांगितली जावी अशा प्रत्येक कथेमागे.

नेहमी एक अदृश्य प्रश्न असतो.

आणि प्रवास तिथेच सुरू होतो.

उत्तराच्या खूप आधी.