13 · खिडकीतला प्रकाश

आयुष्याचा बराच काळ मला वाटत होते की माणसाची किंमत तो काय साध्य करतो यावरून मोजली जाते.

ती एक वाजवी समजूत होती.

जग जणू तीच समजूत पक्की करण्यासाठी उभारलेले दिसते.

ते आपल्याकडे परिणाम मागतात.

आकडे.

उद्दिष्टे.

कामगिरी.

टप्पे.

प्रत्येक व्यवस्थेचे स्वतःचे निर्देशांक असतात.

प्रत्येक संस्थेची स्वतःची क्रमवारी असते.

प्रत्येक युग यश मोजण्याची एक वेगळी पद्धत शोधून काढते.

आणि जवळजवळ नेहमीच ते मोजमाप जे दिसते त्यावर केंद्रित असते.

जे उरते त्यावर क्वचितच.

पण वर्षे जात गेली तसतसे मला एक विचित्र गोष्ट जाणवू लागली.

मला सर्वांत जास्त आठवणारी माणसे जवळजवळ कधीच सर्वांत प्रभावी परिणाम मिळवणारी नव्हती.

मला दुसरी माणसे आठवत होती.

जी जवळ राहिली होती.

ज्यांनी ऐकून घेतले होते.

ज्यांनी वेळ काढला होता.

जी उपस्थित होती.

माणसाची स्मृती दिसते तितकी भुलणारी नसते.

दशकांनंतर तिला तुम्ही काय केले एवढेच आठवत नाही.

तुम्ही इतरांना कसे वाटायला लावले हे आठवते.

आणि या शोधाने अनेक गोष्टी बदलल्या.

ते हळूहळू घडले.

जसे प्रत्येक खरे परिवर्तन घडते.

अचानक कोणताही साक्षात्कार झाला नाही.

शेकडो प्रसंग होते.

लहान.

जवळजवळ अदृश्य.

तुम्ही न बोलावताही येऊन उभा राहणारा मित्र.

कठीण क्षणी तुमच्या शेजारी बसून राहणारी व्यक्ती.

प्रश्न सोडवू शकत नाही तरीही ओझे वाटून घ्यायचे ठरवणारा कुटुंबातला कोणीतरी.

या सगळ्या प्रसंगांत असे काहीतरी घडते जे आकडे मोजू शकत नाहीत.

उपस्थितीतून बळ निर्माण होते.

ती वेदना नाहीशी करते म्हणून नव्हे.

तर ती एकटेपणाला संपूर्ण होऊ देत नाही म्हणून.

अनेकांना वाटते की मदत करणे म्हणजे उपाय शोधणे.

मला आता त्याची तितकी खात्री नाही.

ज्या माणसांनी मला खरोखर मदत केली त्यांच्याकडे नेहमीच उत्तरे नव्हती.

अनेकदा त्यांच्याकडे फक्त थांबण्याची तयारी होती.

आणि ती पुरेशी होती.

आपण तरुण असतो तेव्हा वाटते की किंमत कृतीत असते.

काळाबरोबर कळते की किंमत बहुतेक वेळा टिकून राहण्यात असते.

तिथे असणे.

पळून न जाणे.

लक्ष विचलित न होऊ देणे.

दुसऱ्यावर न सोपवणे.

नाहीसे न होणे.

उपस्थित असणे.

हे थोडे वाटते.

अजिबात नाही.

आपण अशा समाजात राहतो जो संपर्कांनी भरलेला आणि अनेकदा उपस्थितीने दरिद्री आहे.

आपण काही सेकंदांत कोणापर्यंतही पोहोचू शकतो.

पृथ्वीच्या कोणत्याही भागात संदेश पाठवू शकतो.

सतत संवाद साधू शकतो.

तरीही अनेक माणसांना पूर्वी कधीही नव्हते इतके एकटे वाटते.

कदाचित कारण उपस्थिती हा तंत्रज्ञानाचा प्रश्न नाही.

तो माणुसकीचा प्रश्न आहे.

उपस्थितीला लक्ष द्यावे लागते.

आणि लक्ष हे आपल्या काळातील सर्वांत दुर्मीळ साधनांपैकी एक झाले आहे.

मला माझ्या आयुष्यातले काही टप्पे आठवतात जेव्हा मी सल्ला शोधत नव्हतो.

रणनीती शोधत नव्हतो.

उत्तरे शोधत नव्हतो.

मी सोबत शोधत होतो.

रस्त्याचा एक टप्पा वाटून घ्यायला तयार असणारे कोणीतरी.

असे म्हणायला तयार असणारे कोणीतरी:

“याचा शेवट कसा होईल मला माहीत नाही, पण तुला हे एकट्याने पार करावे लागणार नाही.”

अशी वाक्ये घटना बदलत नाहीत.

ती आपल्याला बदलतात.

आणि ते खूप जास्त महत्त्वाचे आहे.

अनेक वर्षे मी अशा वातावरणात काम केले जिथे सगळे काही मोजले जात असे.

कामगिरी.

बाजारपेठेतील हिस्सा.

वाढ.

उत्पादकता.

तरीही मला मिळालेल्या काही सर्वांत मौल्यवान गोष्टी कोणत्याच अहवालात दिसल्या नाहीत.

विश्वास.

निष्ठा.

ऐकून घेणे.

जवळीक.

यांपैकी कोणतीच गोष्ट सहजपणे एखाद्या तक्त्यात बसत नाही.

तरीही माणसाच्या आयुष्याचा बराच भाग त्यांच्यावरच तोलला जातो.

उपस्थितीही अशीच काम करते.

ती असते तेव्हा अदृश्य असते.

ती नसते तेव्हा स्पष्ट दिसते.

हवेसारखी.

आरोग्यासारखी.

काही स्नेहांसारखी.

त्यांचे मोल आपल्याला मुख्यतः तेव्हाच कळते जेव्हा त्या उपलब्ध नसतात.

वयाबरोबर मी असा एक धडा शिकलो जो कोणत्याही पुस्तकाने मला शिकवला नव्हता.

अनेक प्रश्न लगेच सोडवले जावेत अशी मागणी करत नाहीत.

ते पार केले जावेत अशी मागणी करतात.

आणि जेव्हा एखादा प्रश्न पार करायचा असतो, तेव्हा उपस्थितीचे मोल कौशल्यापेक्षा जास्त असते.

हे वाक्य विचित्र वाटू शकते.

पण ज्याने कोणी एखादी मोठी परीक्षा अनुभवली आहे त्याला ते लगेच समजते.

कोणतेही स्पष्टीकरण एखादी हानी नाहीशी करत नाही.

कोणतीही रणनीती एखादा आजार नाहीसा करत नाही.

कोणताही सिद्धांत अनुपस्थिती नाहीशी करत नाही.

अशा काही परिस्थिती असतात जिथे माणसाला सुधारण्याची गरज नसते.

त्याला सोबतीची गरज असते.

या शोधाने इतरांशी वागण्याची माझी पद्धतही बदलली.

प्रत्येक गोष्टीवर उपाय शोधलाच पाहिजे असे मला वाटणे थांबले.

मी शांततेला अपयश मानणे थांबवले.

माझी किंमत जग दुरुस्त करण्याच्या माझ्या क्षमतेवर अवलंबून आहे असे मानणे मी थांबवले.

त्याऐवजी मी एक वेगळा गुण जोपासू लागलो.

उपलब्धता.

उपलब्ध असणे.

कुटुंबासाठी.

मित्रांसाठी.

नाजूक माणसांसाठी.

जो कोणी एखाद्या अडचणीतून जात होता त्याच्यासाठी.

ज्याला कोणीतरी ऐकून घ्यावे अशी गरज होती त्याच्यासाठी.

हे कमी दिखाऊ कौशल्य आहे.

पण कितीतरी पटीने जास्त उपयोगी.

मागे वळून पाहताना मला जाणवते की माझ्या अस्तित्वातील सर्वांत अर्थपूर्ण क्षणांमध्ये अनेकदा एक गोष्ट समान होती.

कोणीतरी उपस्थित होते.

कधी तो मी होतो.

कधी इतर.

पण एक उपस्थिती होती.

एक शांत उपस्थिती.

संयमी.

लुडबुड न करणारी.

काहीही न मागणारी उपस्थिती.

जिला कोणतीही दखल नको होती.

जी टाळ्यांच्या शोधात नव्हती.

ती फक्त अस्तित्वात होती.

रात्रीच्या वेळी खिडकीत तेवणाऱ्या दिव्यासारखी.

कदाचित परिपक्वता यातही असते.

आपण दररोज असामान्य असायलाच हवे असे नाही, हे समजण्यात.

आपण जग वाचवायलाच हवे असे नाही.

प्रत्येकाला पटवून द्यायलाच हवे असे नाही.

प्रत्येक लढाई जिंकायलाच हवी असे नाही.

कधी कधी आपल्याला फक्त तिथे असायचे असते.

खरोखर.

आपल्या संपूर्ण लक्षासह.

आपल्या संपूर्ण माणुसकीसह.

आपल्या संपूर्ण अपूर्णतेसह.

कारण माणसे अनेक गोष्टी विसरतात.

ती शब्द विसरतात.

तारखा विसरतात.

महत्त्वाच्या घटनाही विसरतात.

पण गरजेच्या क्षणी त्यांच्या शेजारी कोण थांबले होते हे ती क्वचितच विसरतात.

अखेरीस, काम, प्रवास, यश, हानी, परिवर्तने आणि सरलेला काळ यांनंतर, एक आश्चर्यकारकरीत्या साधे सत्य उरते.

जे घडते ते आपण नेहमीच बदलू शकत नाही.

आपण नेहमीच बरे करू शकत नाही.

नेहमीच वाचवू शकत नाही.

नेहमीच समजू शकत नाही.

पण आपण तिथे असू शकतो.

आणि आपण कल्पना करतो त्यापेक्षा कितीतरी अधिक वेळा, उपस्थिती पुरेशी असते.