03 · रिकामी खुर्ची

काही माणसे एखादी खोली सोडून जातात.

आणि काही माणसे एक दिशा मागे ठेवून जातात.

पहिली नाहीशी होतात.

दुसरी उरतात.

अनेक वर्षे मला वाटत होते की वारसा म्हणजे मालमत्ता, संपत्ती, जपून ठेवायच्या किंवा पुढे द्यायच्या वस्तू. काळाच्या ओघात मला समजले की खरा वारसा दिसायला खूपच कठीण असतो.

तो कपाटांमध्ये सापडत नाही.

तो ड्रॉवरमध्ये सापडत नाही.

तो कागदपत्रांमध्ये सापडत नाही.

तो वागण्यात जगतो.

माझ्या वडिलांनी मला सूत्रे दिली नाहीत.

त्यांनी माझ्या हातात कोणतीही पुस्तिका ठेवली नाही.

त्यांनी माझ्यासाठी आयुष्याचा तपशीलवार नकाशा तयार केला नाही.

त्यांनी मला असे काहीतरी दिले, जे समजावून सांगणे खूपच कठीण आहे.

जगात वावरण्याची एक पद्धत.

तरुणपणी मला ते दिसले नाही.

मुलांना आपले वडील क्वचितच स्पष्ट दिसतात.

ते त्यांना गृहीत धरतात.

ते त्यांना कायमचे अस्तित्व मानतात, जवळजवळ निसर्गाचा नियम.

समुद्रासारखे.

आकाशासारखे.

ऋतूंच्या येण्याजाण्यासारखे.

ते त्यांच्याकडे पाहतात, पण त्यांचा अभ्यास करत नाहीत.

ते त्यांचे ऐकतात, पण त्यांना समजून घेत नाहीत.

ते नकळत त्यांचे अनुकरण करतात.

मग असे एक वय येते, ज्यात सगळे बदलते.

अनेक वर्षांपूर्वी बोललेले शब्द परत येतात.

हावभावांना वेगळा अर्थ प्राप्त होतो.

शांततेलाही नवा आवाज मिळतो.

तेव्हाच आपण आपल्या आधी आलेल्यांना खऱ्या अर्थाने ओळखू लागतो.

माझ्या वडिलांनी मला जबाबदारीचे मूल्य समजावून सांगितले नाही.

ते ती जगले.

आणि हा फरक प्रचंड आहे.

जे शिकवले जाते, त्यातले लोकांना थोडेच आठवते.

जे जगले जाते, त्यातले त्यांना खूप आठवते.

एखादा माणूस कठीण वचन पाळतो, तेव्हा कोणीतरी पाहत असते.

तो दोष देण्यासाठी कोणाला न शोधता पराभवाला सामोरा जातो, तेव्हा कोणीतरी पाहत असते.

तो टाळ्या न मिळताही आपले कर्तव्य करत राहतो, तेव्हा कोणीतरी पाहत असते.

बहुतेक वेळा ते कोणीतरी म्हणजे मुलगा असतो.

तो लक्ष देत नाही असे वाटत असतानाही.

तो दूर आहे असे वाटत असतानाही.

त्याला काही समजत नाही असे वाटत असतानाही.

तो पाहत असतो.

आणि तो जपून ठेवतो.

माझ्या प्रौढ आयुष्यात मी घेतलेल्या अनेक निर्णयांची मुळे खूप दूरच्या वर्षांपर्यंत पोहोचतात.

ते पुस्तकांमध्ये जन्मले नाहीत.

ते कंपन्यांमध्ये जन्मले नाहीत.

ते प्रशिक्षण वर्गांमध्ये जन्मले नाहीत.

ते एका घरात जन्मले.

एका कुटुंबात.

अशा वागण्याच्या संचात, जो तेव्हा साधा वाटत होता आणि जो आज मला असामान्य वाटतो.

काळाने मला शिकवलेली एक गोष्ट मला आठवते.

प्रत्येक मुलाला, आज ना उद्या, कळते की तो आपल्या वडिलांसारखा अशा प्रकारे आहे, ज्याचा त्याने अंदाजही केला नव्हता.

हे अचानक घडते.

एखाद्या संभाषणात.

एखाद्या अडचणीला सामोरे जाताना.

एखादे वाक्य बोलताना.

एखादा निर्णय घेताना.

अचानक तो काहीतरी ओळखतो.

एक भाव.

एक वृत्ती.

एक प्रतिक्रिया.

आणि त्याला समजते की काही अस्तित्वे खरोखर कधीच निघून जात नाहीत.

ती रूप बदलतात.

एवढेच.

अनेक वर्षे मी वेगवेगळे देश ओलांडले.

वेगवेगळ्या संस्कृती.

वेगवेगळ्या भाषा.

मी जगाच्या प्रत्येक भागातल्या माणसांसोबत काम केले.

आणि तरीही मला एक आश्चर्यकारक गोष्ट सापडली.

सगळीकडे तीच ओढ असते.

सगळीकडे आपल्या आधी आलेल्यांविषयी तोच आदर असतो.

सगळीकडे, ज्याने आपल्यासाठी उदाहरण मागे ठेवले, त्याला साजेसे जगण्याची इच्छा असते.

शब्द बदलतात.

नावे बदलतात.

भूगोल बदलतो.

पण भावना तीच राहते.

कारण प्रत्येक माणूस कोणा दुसऱ्याच्या माध्यमातून जगात येतो.

कोणीही शून्यापासून सुरुवात करत नाही.

आपण सगळे कशाचे तरी सातत्य आहोत.

एका कथेचे.

एका कुटुंबाचे.

आपल्या जन्माच्या खूप आधी घेतलेल्या एका निर्णयाचे.

काळाच्या ओघात मी एखाद्या व्यक्तीला तिच्याकडे काय आहे यावरून मोजायचे सोडून दिले.

ती काय मागे ठेवते, यावरून मी तिला मोजतो.

आणि ती जे मागे ठेवते, ते तिने मागे ठेवायचे ठरवले होते त्याच्याशी जवळजवळ कधीच जुळत नाही.

वडिलांना वाटते की ते एक कारकीर्द उभारत आहेत.

पण कदाचित ते एक तत्त्व मागे ठेवतात.

त्यांना वाटते की ते सुरक्षितता मागे ठेवत आहेत.

पण कदाचित ते धैर्य मागे ठेवतात.

त्यांना वाटते की ते उत्तरे मागे ठेवत आहेत.

पण कदाचित ते ती शोधण्याची एक पद्धत मागे ठेवतात.

हा वारशाचा अदृश्य भाग आहे.

सर्वांत महत्त्वाचा.

सर्वांत टिकाऊ.

बाकी सगळे झिजून गेल्यावरही जो जगत राहतो, तो.

अनेक लोकांना विसरले जाण्याची भीती वाटते.

ही एक प्राचीन भीती आहे.

अगदी मानवी.

पण मला वाटते, टिकून राहण्याचे एक वेगळे रूप असते.

पुतळ्यांचे नव्हे.

छायाचित्रांचे नव्हे.

स्मारकांचे नव्हे.

खरे टिकून राहणे परिणामांमध्ये जगते.

पुढे चालू राहणाऱ्या चांगुलपणात.

ज्या प्रतिष्ठेचे अनुकरण केले जाते, त्यात.

हातातून हातात जाणाऱ्या जबाबदारीत.

आणखी चारित्र्य घडवणाऱ्या चारित्र्यात.

माझे वडील नेमके तिथेच जगत राहतात.

परिणामांमध्ये.

आठवण म्हणून नव्हे.

अस्तित्व म्हणून.

कधी कधी, कठीण दिवसांत, मी स्वतःला विचारताना पकडतो की कोणता निर्णय घ्यावा.

कोणता रस्ता धरावा.

कोणते ओझे स्वीकारावे.

कोणती जबाबदारी अंगावर घ्यावी.

आणि जवळजवळ नेहमी उत्तर एका खूप प्राचीन जागेतून येते.

पत्ता नसलेली एक जागा.

भूगोल नसलेली एक जागा.

स्मृती आणि कृतज्ञतेने बनलेली एक जागा.

मला आवाज ऐकू येत नाही.

मला चेहरा दिसत नाही.

पण मला एक दिशा ओळखू येते.

आणि ती पुरेशी असते.

कारण शेवटी, काही माणसे निघून जातात हे खरे नाही.

ते फक्त आपल्यापुढे चालायचे थांबतात.

ते आपल्या आत चालू लागतात.

म्हणूनच मी असे म्हणत नाही की माझे वडील निघून गेले.

मी म्हणतो की ते वेगळ्या प्रकारे प्रवास पुढे चालू ठेवतात.

माझ्या निर्णयांमध्ये.

माझ्या शब्दांमध्ये.

माझ्या चुकांमध्ये.

माझ्या जबाबदाऱ्यांमध्ये.

मी इतरांशी ज्या प्रकारे वागतो, त्यात.

मी ज्या प्रकारे वचन पाळतो, त्यात.

मी ज्या प्रकारे काळाला सामोरा जातो, त्यात.

आणि जोपर्यंत यातले काहीतरी जिवंत आहे, तोपर्यंत त्यांचा एक भाग माझ्या शेजारी चालत राहील.

शांतपणे.

जसे खरे वडील नेहमीच करत आले आहेत.