DIE GILLETTE-GEDRAGSKODE

The Gillette Behavioral Code — Gillette The Patient Saga, chapter 08

GILLETTE, DIE SAGA VAN DIE PASIËNT · Afrikaanse uitgawe  ·  Nr. 08

DIE GILLETTE-GEDRAGSKODE

Buite die reeks


(’n kode tussen kodes)

“Woorde vertel jou wie iemand wil wees. Gedrag vertel jou wie hy lank genoeg was om te word.”

I. Die Gedragskode

Van al die kodes wat die lewe van mense beheer, is die gedragskode miskien die minste waargeneem en die mees teenwoordige. Dit is nie in wette geskryf nie. Dit verskyn nie in regulasies nie. Dit word nie openlik in skole geleer nie. En tog vergesel dit elke individu van die begin tot die einde van sy bestaan – en vorm dit keuses, reaksies, simpatieë, afstande, stiltes en selfs foute.

Wanneer ons oor die volke van die wêreld praat, beskryf ons kulture, tradisies, gewoontes, oortuigings. Wanneer ons oor die individu praat, word die verklaring gewoonlik aan twee groot pilare toevertrou: genetika en opvoeding. Aan die een kant wat geërf is, aan die ander kant wat aangeleer is. Dit is ’n ordelike verklaring, gerusstellend en gedeeltelik korrek. Maar die werklike lewe wys iets meer ingewikkelds. Mense wat in dieselfde familie grootgeword het, ontwikkel radikaal verskillende gedrag. Individue uit verafgeleë kulture reageer op verrassend soortgelyke maniere op gebeure. Broers wat deur dieselfde ouers grootgemaak is, kies teenoorgestelde paaie, terwyl vreemdelinge wat op verskillende vastelande gebore is, dieselfde innerlike logika lyk te deel.

Iets ontsnap dus aan die maklikste indelings. Dit is wat ek die gedragskode noem. Dit word nie met die eerste oogopslag gesien nie. Dit is nie elegant soos ’n ontwerperspak nie, nie opsigtelik soos rykdom wat ten toon gestel word nie, nie herkenbaar soos ’n aksent of ’n taal nie. Dit laat geen sigbare merk op ’n mens se gesig nie.

Die gedragskode leef elders. In die manier waarop iemand ’n moeilikheid aanpak. In die spoed waarmee hy vertroue skenk. In hoe hy mag hanteer sodra hy dit in die hande het. In die keuse om ’n belofte na te kom of te breek. In die vermoë om te wag – of die onvermoë daartoe.

Twee mense kan dieselfde woorde sê en dieselfde gebaar maak. Tog kan die kode wat hulle dryf heeltemal anders wees. Sigbare gedrag is net die oppervlak van die verskynsel. Wat ons elke dag waarneem, is nie die kode nie, maar die uitwerking daarvan. Soos die wind, wat nooit direk gesien word nie maar homself in die beweging van die bome openbaar, laat die kode hom raai deur dade, herhalings en die keuses wat iemand oor tyd maak.

Sy interessantste eienskap is stabiliteit. Menings verander. Ideologieë verander. Beroepe verander. Selfs die diepste oortuigings kan oor ’n leeftyd verskuif. Die gedragskode daarenteen is geneig om ’n herkenbare struktuur te behou. Dit kan aanpas, homself verfyn, ryp word of ontaard, maar dit verdwyn selde. Daarom bly sommige mense betroubaar selfs wanneer hulle alles verloor, terwyl ander onvoorspelbaar word sodra hulle iets wen. Daarom kom karakter bowenal onder druk na vore, wanneer die sosiale maskers losser raak en die innerlike struktuur beheer oorneem.

Om die gedragskode waar te neem, is dus om die mens waar te neem in die kontinuïteit van sy dade, nie in die uitsondering van sy woorde nie. Woorde kan voorberei word. Gedrag, op die lang duur, baie minder. Daarom is die kode een van die kosbaarste kaarte om individue, organisasies, gemeenskappe en selfs nasies te verstaan. Dit beskryf nie wat iemand verklaar hy is nie, maar wat hy geneig is om te word wanneer die lewe hom op die proef stel. En tussen gedagte en daad lê dikwels al die afstand wat bedoeling van waarheid skei.

Gee ’n paar treë terug, en jy keer terug na die eerste huis – na die oorsprong. Na mense wat geen teorieë besit het nie, wat niks van sielkunde, sosiologie of genetika geweet het nie. Hulle het net die behoefte gehad om te oorleef. In daardie primitiewe wêreld was die reaksie nog nie ’n kulturele keuse of ’n persoonlike belang nie. Dit was ’n antwoord op die lewe self. Die gedragskode begin waarskynlik daar: in waarneming, in aanpassing, in die vermoë om gevaar, vertroue, afstand en samehorigheid te lees. Lank voordat mense geleer het om hulself te verklaar, het hulle reeds geleer om te reageer. Lank voor godsdienste, nasies, beroepe en ideologieë was daar reeds individue wat die wêreld op verskillende maniere tegemoetgegaan het. Sommige het waargeneem voordat hulle opgetree het; sommige het opgetree voordat hulle waargeneem het. Sommige het bondgenootskappe gebou; sommige het eensaamheid verkies. Sommige het die vuur gedeel; sommige het dit verdedig.

Miskien is die gedragskode presies dit: ’n diep geheue wat deur die tyd trek sonder om ooit sy eie naam te skryf. Klere verander, tale verander, tegnologieë verander – maar iets keer telkens terug in menslike keuses, soos ’n antieke, onsigbare handtekening.

Daarom het ek nog altyd minder na verklarings gekyk en meer na herhalings. Minder na bedoelings en meer na gevolge. Mense vertel jou wie hulle graag sou wou wees; hulle gedrag vertel jou wie hulle lank genoeg was om te word.

Dit is nie ’n antropologiese opstel nie, ook nie ’n mediese verhandeling of ’n sosiale ontleding nie. Dit is die gesigspunt van ’n man wat mense, lande, beroepe en seisoene van die lewe deurkruis het, en meer gekyk het na wat hulle doen as na wat hulle verklaar.

En so, wanneer die draer van ’n kode wat van jou eie verskil voor jou verskyn, tref hy jou nie met wat hy sê nie. Hy tref jou met hoe hy dit sê. Met daardie byna onmerkbare afstand tussen gebaar en woord. Met daardie natuurlikheid wat nie lank nageboots kan word nie. Met daardie stilte wat voor die antwoord kom. Met daardie keuse wat oor tyd herhaal word totdat dit herkenbaar word. En miskien, nadat hy jou ’n storie vertel het, vra hy net ’n dollar om gehoor te word – want hy weet die waarde van ’n verhaal is nie die prys wat dit ontvang nie, maar die gedrag wat dit regkry om agter te laat.

II. Epiloog

Die kode skryf nooit sy naam nie. Tog onderteken dit elke keuse wat jy maak.

III. Outeursblad

Hierdie werk is nie in opdrag geskryf nie.

Dit is nie verkoop nie.

Dit is nie vir kommersiële doeleindes gemaak nie.

Dit is geskryf om te getuig van die waarde van selfkennis, van menslike karakter en van die stil argitektuur van die gees wat geen diagnose ten volle kan benoem nie.

Die enigste fooi wat gevra word, is ’n simboliese dollar – nie as betaling vir die werk nie, maar as getuienis van ’n gedeelde verbintenis tot ’n kultuur van waarneming, eerlikheid en sorg.


Ferdinando

PDF ← GILLETTE, DIE SAGA VAN DIE PASIËNT