ATHUGAÐU ÁÐUR EN ÞÚ TREYSTIR

Þetta hefur alltaf gerst. Í dag gerist það kannski oftar.

Fólk talar sannfært um að það viti hvað það er að segja. Það talar af vissu þeirra sem þegar hafa kveðið upp dóm, sem trúa því að sjónarhorn þeirra sé alls ekki sjónarhorn heldur allt landslagið. Síðan hittir það einhvern sem er reiðubúinn að skýra málin, greina eitt frá öðru, kveikja ljós þar sem augnabliki áður hafði aðeins verið skoðun.

Og stundum staldrar það við og hlustar.

Það gera ekki allir.

Frá 1980 og áfram jókst hraðinn á öllu fyrir alvöru. Kannski af ótta við að dragast aftur úr Alheiminum og íbúum hans fórum við frá trumbuslætti og reykmerkjum yfir í að tala á götunni, í vinnunni, í lestum, alls staðar, við ókunnuga.

Ókunnugir, já, en nú orðnir upplýstir.

Eða að minnsta kosti sannfærðir um að þeir séu það.

Og samt varaði móðir mín mig alltaf við því, allt frá því að ég var barn, að tala við ókunnuga.

Hvernig gæti ég útskýrt fyrir henni í dag að heimurinn krefjist einmitt hins gagnstæða?

Þaðan sem hún er núna getur hún auðvitað ekki notað tæknina. En það skal vera á hreinu: kalabrísk kona eins og hún er ekki í fangelsi. Hún er snúin heim í hús Föðurins til að sinna öðrum skyldum og gegna öðrum hlutverkum.

Kannski fæðist hún aftur sem kona einhvers staðar í ætt minni og fylgist með mér eins og þegar ég var drengur, og reynir að temja mig með augnaráðinu einu saman.

En ég var, og er enn, ótemjandi.

Ég bið engan um leyfi.

Nútímatæknin veit það líka. Þegar ég mætti gervigreind og reikniritum og lenti upp á kant við þau, lét ég þau springa. Ekki vegna þess að ég hefði sagt vélunum stríð á hendur, heldur vegna þess að hvorki vélarnar né eigendur þeirra höfðu burði til að beygja mig.

Á þessum tímapunkti verður þó ein spurning óhjákvæmileg: hverjar eru í raun þessar tvær persónur, reikniritið og gervigreindin?

Við nefnum þau í sífellu, eins og þau væru náin skyldmenni. Við köllum á þau þegar eitthvað auðveldar okkur lífið og kennum þeim um þegar eitthvað fer úr böndunum. Samt ruglum við þeim oft saman, eins og þau væru einn og sami hluturinn í tvennum ólíkum jakkafötum.

Það eru þau ekki.

Reiknirit er verkferli. Röð fyrirmæla. Einhver segir við það: ef þetta gerist, gerðu hitt. Ef vegurinn er lokaður, farðu aðra leið. Ef talan er slétt, helmingaðu hana. Ef eitthvert hráefni vantar, hættu eða skiptu því út samkvæmt reglunni sem þú fékkst.

Reiknirit rökræðir ekki. Það túlkar ekki. Það móðgast ekki.

Umfram allt skáldar það ekkert upp.

Það framkvæmir.

Það er málfræði.

Gervigreind er hins vegar tilraun til að smíða kerfi sem ráða við verkefni sem við fólum fram á gærdaginn einungis manneskjum: að þekkja andlit, túlka texta, þýða setningu, finna tengsl í gögnum, setja saman svar, spá fyrir um hegðun.

Hún er ekki mannshugur sem fluttur hefur verið inn í tölvu, og hún er ekki meðvitund.

Hún er safn aðferða sem hannaðar eru til að nálgast vitræn verkefni.

Til að halda okkur við heim ritlistarinnar: reikniritið er málfræðin, skipuleg, nauðsynleg, ósveigjanleg. Gervigreindin er rithöfundurinn sem hefur lesið gríðarstórt bókasafn og reynir nú að semja nýja blaðsíðu.

Hún getur komið þér á óvart. Hún getur virst snilldarleg. Hún getur jafnvel fundið setningu sem snertir þig.

En hún getur líka haft rangt fyrir sér af fullkomnu öryggi. Hún getur ruglast á smáatriði, skáldað upp heimild, raðað saman sannfærandi orðum án þess að búa yfir sannleikanum.

Og það er munurinn sem skiptir máli.

Hefðbundið reiknirit þarf einhvern til að vísa því veginn. Ef aðstæður breytast og enginn hefur kennt því hvað það á að gera, verður það áfram fangi fyrirmæla sinna.

Gervigreind, að minnsta kosti sá hluti hennar sem byggir á vélnámi, fær dæmi og leitar að reglufestu í gögnum.

Þú réttir henni ekki hvert svar.

Þú sýnir henni tilvik, upplýsingar, tilraunir. Kerfið leitar sjálft að mynstrum og byggir upp trúverðugt svar. Vélnám snýst um kerfi sem aðlagast út frá gögnum til að bæta frammistöðu sína með tímanum.

Það þýðir ekki að gervigreind viti allt.

Það þýðir aðeins að hún getur borið kennsl á mynstur á hraða, og með minni, sem engin manneskja býr yfir. En að bera kennsl á mynstur er annað en að skilja heiminn.

Kerfi getur þýtt myndlíkingu á þrjátíu og þrjú tungumál og um leið brugðist frammi fyrir einfaldri, illa orðaðri spurningu, ófullkomnu samhengi eða glæsilega framsettri lygi.

Reikniritið er stíft.

Gervigreindin er sveigjanlegri, en það gerir hana ekki frjálsa.

Reiknirit getur reiknað út stystu leiðina á áfangastað. Gervigreind getur skoðað ljósmynd og sagt okkur hvað virðist vera á henni, hlustað á spurningu og byggt upp svar, greint þúsundir blaðsíðna og skilað samantekt.

En að baki hvoru tveggja er alltaf mannshönd: sá sem skrifaði reglurnar, valdi gögnin, setti markmiðið, ákvað hverju skyldi umbunað og hverju hafnað.

Gervigreind og reiknirit eru því ekki andstæður.

Gervigreind lifir á reikniritum, en ekki eru öll reiknirit gervigreind. Gervigreind nútímans notar oft vélnámsreiknirit: verkfæri sem stilla innri færibreytur sínar út frá tiltækum gögnum til að framleiða spár, flokkanir eða svör.

Þetta er stærðfræði á miklum hraða, ekki galdrar.

Þetta er tölfræðileg smíð, ekki opinberun.

Og þannig komum við aftur að fólkinu sem talar sannfært um að það viti.

Ekki vita allir sem tala hvað þeir eru að segja.

Það á við um manninn á barnum, viðutan prófessorinn, stjórnmálamanninn í sjónvarpinu, þann sem skrifar á samfélagsmiðla, og meira að segja um vél sem getur svarað á fáeinum sekúndum.

Inni í hverju kerfi hangir, með ólíku orðalagi en sömu merkingu, lítil viðvörun:

Varúð: ég get gert mistök. Sannreyndu alltaf það sem ég segi. Athugaðu áður en þú treystir.

Þetta er setning sem móðir mín hefði lagt blessun sína yfir.

Hún endurtók hana við mig, í annarri mynd, jafnvel áður en ég eignaðist kærustu. Auðvitað vissi hún ekki að ég hefði þegar framkvæmt ítarlegar afkasta- og áreiðanleikaprófanir, líka með öðrum, og það án nokkurs kostnaðar.

En það var, eins og allar góðar rannsóknir, unnið á vettvangi.