KODA REFTARÎ YA GILLETTE

(kodek di nav kodan de)

«Peyv ji te re dibêjin ku mirovek dixwaze bibe kî. Reftar ji te re dibêje ku ew bi qasî ku têra bûyînê bike çi bûye.»

I. Koda reftarî

Ji hemû kodên ku jiyana mirovan birêve dibin, ya reftarî belkî herî kêm tê temaşekirin û herî zêde amade ye. Ew di qanûnan de nehatiye nivîsandin. Di rêziknameyan de xuya nake. Li dibistanan bi eşkereyî nayê hînkirin. Û dîsa jî ew ji destpêkê heta dawiya hebûna wî bi her kesî re ye — bijartinan, bersivdanan, hezkirinan, dûrahiyan, bêdengiyan û heta şaşiyan jî şekil dide.

Dema em behsa gelên cîhanê dikin, em çand, kevneşopî, adet û baweriyan vedibêjin. Dema em behsa kesekî dikin, bi gelemperî ravekirin dikeve destê du stûnên mezin: genetîk û perwerde. Li aliyekî ya ku bi mîras tê, li aliyê din ya ku tê hînbûn. Ev ravekirineke bi rêk û pêk e, dilrihet dike û beşek jê rast e. Lê jiyana rastîn tiştekî tevlihevtir nîşan dide. Mirovên ku di heman malbatê de mezin bûne reftarên ji binî ve cuda pêş dixin. Kesên ji çandên dûr li hember bûyeran bi awayên ecêb dişibin hev bersiv didin. Birayên ku ji heman dê û bavan hîn bûne rêyên dijber digirin, lê biyaniyên ku li parzemînên cuda ji dayik bûne wisa xuya dikin ku heman mantiqa hundirîn parve dikin.

Wê demê tiştek ji dabeşkirinên herî hêsan direve. Ew e ku ez jê re dibêjim koda reftarî. Bi nêrîna yekem nayê dîtin. Ne wek kincekî sêwiranerî spehî ye, ne wek dewlemendiyeke ku tê pêşandan berçav e, ne wek devokek an zimanek tê naskirin. Li ser rûyê mirovekî tu şopeke xuya nahêle.

Koda reftarî li cihekî din dijî. Di awayê ku yek li hember zehmetiyekê disekine. Di leza ku ew pê bawerî dide. Di awayê ku ew hêzê bi kar tîne dema ku hêz dikeve destê wî. Di bijartina ku sozekê bigire an bişkîne. Di şiyana li bendê mayînê de — an di nebûna wê de.

Du mirov dikarin heman peyvan bibêjin û heman tevgerê bikin. Lê koda ku wan dilivîne dikare bi tevahî cuda be. Reftara xuya tenê rûyê diyardeyê ye. Tiştê ku em her roj dibînin ne kod e, lê bandora wê ye. Wek bayê ku tu carî rasterast nayê dîtin, lê di livîna daran de xwe eşkere dike, kod jî bi kirinan, dubarebûnan û bijartinên ku mirovek di nav demê de dike, xwe dide texmînkirin.

Taybetiya wê ya herî balkêş domdarî ye. Raman diguherin. Îdeolojî diguherin. Pîşe diguherin. Heta baweriyên herî kûr jî dikarin di jiyanekê de bilivin. Koda reftarî, berevajî vê, meyla wê heye ku avahiyeke naskirî biparêze. Dikare xwe biguncîne, xwe safî bike, bigihîje an xera bibe, lê kêm caran winda dibe. Ji ber vê yekê hin mirov dema ku her tiştî winda dikin jî pêbawer dimînin, lê hinên din gava ku tiştekî bi dest dixin nayên pêşbînîkirin. Ji ber vê yekê karakter berî her tiştî di bin zextê de derdikeve holê, dema ku maskeyên civakî sist dibin û avahiya hundirîn kontrolê digire destê xwe.

Loma temaşekirina koda reftarî, temaşekirina mirov e di berdewamiya kirinên wî de, ne di îstîsnaya peyvên wî de. Peyv dikarin werin amadekirin. Reftar, di demeke dirêj de, pir kêmtir. Ji ber vê yekê kod yek ji nexşeyên herî bi qîmet e ji bo fêmkirina kesan, rêxistinan, civakan û heta neteweyan jî. Ew nabêje mirovek xwe çi dide nasîn, lê dibêje ew meyla çi bûyînê dike dema ku jiyan wî diceribîne. Û di navbera fikir û kirinê de pir caran hemû ew dûrahî heye ku niyetê ji rastiyê vediqetîne.

Çend gavan paşde here, û tu vedigerî mala yekem — vedigerî eslê. Ber bi mirovên ku tu teoriyên wan tunebûn, ku tiştek ji psîkolojî, sosyolojî an genetîkê nizanibûn. Tenê hewcedariya wan a sax mayînê hebû. Di wê cîhana seretayî de bersivdan hîn ne bijartineke çandî an berjewendiyeke kesane bû. Ew bersivek bû ji jiyanê bi xwe re. Koda reftarî belkî li wir dest pê dike: di temaşekirinê de, di xwe guncandinê de, di şiyana xwendina xetereyê, baweriyê, dûrahiyê û aîdiyetê de. Gelek berî ku mirov fêr bibin xwe rave bikin, ew jixwe fêr bûbûn bersiv bidin. Gelek berî ol, netewe, pîşe û îdeolojiyan, jixwe kesên ku bi awayên cuda li hember cîhanê disekinîn hebûn. Hinan berî kirinê temaşe dikir; hinan berî temaşekirinê dikir. Hinan hevalbendî ava dikirin; hinan tenêtî tercîh dikir. Hinan agir parve dikir; hinan ew diparast.

Dibe ku koda reftarî tam ev be: bîranîneke kûr ku di nav deman re derbas dibe bêyî ku tu carî navê xwe binivîse. Kinc diguherin, ziman diguherin, teknolojî diguherin — lê tiştek di bijartinên mirovan de her ku diçe vedigere, wek îmzeyeke kevnar û nexuya.

Ji ber vê yekê min her tim kêmtir li daxuyaniyan û bêtir li dubarebûnan nêrî. Kêmtir li niyetan û bêtir li encaman. Mirov ji te re dibêjin ku dixwazin bibin kî; reftara wan ji te re dibêje ku ew bi qasî ku têra bûyînê bike çi bûne.

Ev ne ceribandineke antropolojîk e, ne pirtûkeke bijîşkî ye, ne jî analîzeke civakî ye. Ev nêrîna mirovekî ye ku di nav mirovan, welatan, pîşeyan û demsalên jiyanê re derbas bûye, û ji ya ku wan digot bêtir li ya ku wan dikir temaşe kiriye.

Û wisa, dema ku xwediyê kodeke ji ya te cuda li ber te xuya dibe, ew bi tiştê ku dibêje bala te nakişîne. Ew bi awayê ku dibêje bala te dikişîne. Bi wê dûrahiya hema nayê hîskirin a di navbera tevger û peyvê de. Bi wê xwezayîbûna ku demeke dirêj nayê teqlîdkirin. Bi wê bêdengiya ku berî bersivê tê. Bi wê bijartina ku di nav demê de dubare dibe heta ku tê naskirin. Û belkî, piştî ku çîrokekê ji te re vedibêje, tenê dolarekî dixwaze da ku were guhdarîkirin — ji ber ku dizane ku nirxa çîrokekê ne ew biha ye ku distîne, lê ew reftar e ku dikare li dû xwe bihêle.

II. Epîlog

Kod tu carî navê xwe nanivîse. Lê dîsa jî her bijartina ku tu dikî îmze dike.

III. Rûpela nivîskar

Ev berhem bi siparîşê nehatiye nivîsandin.

Nehatiye firotin.

Ne ji bo armancên bazirganî hatiye çêkirin.

Hatiye nivîsandin da ku şahidiyê bide li ser nirxa xwenasînê, karakterê mirovî û wê mîmariya bêdeng a hişê ku tu teşhîs nikare navê wê bi tevahî bide.

Tenê heqê ku tê xwestin dolarekî sembolîk e — ne wek bedela berhemê, lê wek şahidiya sozeke hevpar ji bo çandeke temaşekirin, rastgoyî û lênêrînê.