विश्वास ठेवण्यापूर्वी तपासा

हे नेहमीच घडत आले आहे. आज, कदाचित, ते अधिक वेळा घडते.

लोक आपण काय बोलतो ते आपल्याला माहीत आहे अशा खात्रीने बोलतात. ज्यांनी आधीच निकाल दिला आहे, ज्यांना वाटते की त्यांचा दृष्टिकोन हा दृष्टिकोन नसून संपूर्ण भूप्रदेश आहे, त्यांच्या निश्चिततेने ते बोलतात. मग त्यांना असे कोणीतरी भेटते जे स्पष्ट करायला, एक गोष्ट दुसऱ्यापासून वेगळी करायला, जिथे क्षणभरापूर्वी फक्त मत होते तिथे प्रकाश आणायला तयार असते.

आणि कधीकधी ते थांबतात आणि ऐकतात.

सगळेच नाही.

1980 पासून पुढे सगळ्याच गोष्टींनी खरोखर वेग घेतला. कदाचित विश्व आणि त्यातील रहिवाशांपासून मागे पडण्याच्या भीतीने, आपण ढोलांच्या आवाजापासून आणि धुराच्या संकेतांपासून थेट रस्त्यात, कामावर, रेल्वेत, सगळीकडे, अनोळखी लोकांशी बोलण्यापर्यंत पोहोचलो.

अनोळखी, हो, पण आता माहितगार.

किंवा निदान तसे असल्याची खात्री बाळगणारे.

आणि तरीही माझी आई मी लहान होतो तेव्हापासून मला नेहमी बजावत असे: अनोळखी लोकांशी बोलू नकोस.

जग नेमके उलटे मागते हे तिला आज मी कसे समजावू?

अर्थात, ती आता जिथे आहे तिथून तिला तंत्रज्ञान वापरता येत नाही. पण गैरसमज करून घेऊ नका: तिच्यासारखी कॅलाब्रियन स्त्री तुरुंगात नसते. ती इतर कर्तव्ये पार पाडण्यासाठी आणि इतर भूमिका स्वीकारण्यासाठी परमपित्याच्या घरी परतली आहे.

कदाचित ती माझ्या कुटुंबात कुठेतरी पुन्हा स्त्री म्हणून जन्म घेईल आणि मी मुलगा असताना जशी पाहायची तशी मला पाहील, फक्त एका नजरेने मला वठणीवर आणण्याचा प्रयत्न करत.

पण मी अनावर होतो, आणि अनावरच आहे.

मी कोणाचीही परवानगी मागत नाही.

आधुनिक तंत्रज्ञानालाही हे माहीत आहे. जेव्हा मी AI आणि अल्गोरिदमना भेटलो आणि त्यांच्याशी भिडलो, तेव्हा मी त्यांचा स्फोट घडवला. मी यंत्रांविरुद्ध युद्ध पुकारले म्हणून नव्हे, तर यंत्रांमध्ये किंवा त्यांच्या मालकांमध्ये मला वश करण्याची क्षमता नव्हती म्हणून.

या टप्प्यावर मात्र एक प्रश्न आवश्यक होतो: ही दोन पात्रे, अल्गोरिदम आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता, खरोखर कोण आहेत?

आपण त्यांचे नाव सतत घेतो, जणू ते जवळचे नातेवाईक आहेत. काहीतरी आयुष्य सोपे करते तेव्हा आपण त्यांना हाक मारतो आणि काहीतरी हाताबाहेर जाते तेव्हा त्यांना दोष देतो. तरीही आपण अनेकदा त्यांच्यात गल्लत करतो, जणू ती दोन वेगवेगळे सूट घातलेली एकच गोष्ट आहे.

ते तसे नाहीत.

अल्गोरिदम ही एक कार्यपद्धती आहे. सूचनांचा एक क्रम. कोणीतरी त्याला सांगते: हे घडले, तर ते कर. रस्ता बंद असेल, तर मार्ग बदल. संख्या सम असेल, तर तिचा अर्धा कर. एखादा घटक नसेल, तर तुला दिलेल्या नियमानुसार थांब किंवा त्याऐवजी दुसरा वापर.

अल्गोरिदम वाद घालत नाही. तो अर्थ लावत नाही. तो रागावत नाही.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, तो रचून सांगत नाही.

तो अंमलबजावणी करतो.

तो व्याकरण आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, दुसरीकडे, अशा व्यवस्था उभारण्याचा प्रयत्न आहे ज्या कालपर्यंत आपण फक्त माणसांवर सोपवत असलेली कामे हाताळू शकतील: चेहरा ओळखणे, मजकुराचा अर्थ लावणे, वाक्याचा अनुवाद करणे, डेटामधील संबंध शोधणे, उत्तर तयार करणे, वर्तनाचे भाकीत करणे.

ती संगणकात हलवलेले मानवी मन नाही, आणि ती चेतना नाही.

ती बौद्धिक कामांच्या जवळ जाण्यासाठी रचलेल्या तंत्रांचा एक संच आहे.

लेखनाच्या जगातच राहायचे तर, अल्गोरिदम म्हणजे व्याकरण: शिस्तबद्ध, आवश्यक, अलवचिक. AI म्हणजे असा लेखक ज्याने एक प्रचंड ग्रंथालय वाचले आहे आणि आता एक नवे पान रचण्याचा प्रयत्न करतो आहे.

तो तुम्हाला आश्चर्यचकित करू शकतो. तो प्रतिभावान वाटू शकतो. तुम्हाला भिडणारे एखादे वाक्यही तो शोधू शकतो.

पण तो संपूर्ण आत्मविश्वासाने चुकीचाही असू शकतो. तो एखाद्या तपशिलात गल्लत करू शकतो, एखादा स्रोत रचू शकतो, सत्य जवळ नसताना पटवून देणारे शब्द जुळवू शकतो.

आणि हाच तो फरक आहे जो महत्त्वाचा आहे.

पारंपरिक अल्गोरिदमला रस्ता दाखवणारे कोणीतरी लागते. परिस्थिती बदलली आणि काय करायचे हे कोणी शिकवले नसेल, तर तो आपल्या सूचनांचा कैदी राहतो.

AI, निदान मशीन लर्निंगवर उभारलेला भाग, उदाहरणे घेतो आणि डेटामध्ये नियमितता शोधतो.

तुम्ही त्याच्या हाती प्रत्येक उत्तर देत नाही.

तुम्ही त्याला प्रसंग, माहिती, प्रयत्न दाखवता. व्यवस्था स्वतःच आकृतिबंध शोधते आणि एक पटण्याजोगे उत्तर रचते. मशीन लर्निंग अशा व्यवस्थांभोवती उभारलेले आहे ज्या काळाच्या ओघात आपली कामगिरी सुधारण्यासाठी डेटामधून स्वतःला जुळवून घेतात.

याचा अर्थ AI ला सर्व काही माहीत असते असा नाही.

याचा अर्थ फक्त एवढाच की ती अशा वेगाने, आणि अशा स्मृतीने, आकृतिबंध ओळखू शकते जे कोणत्याही माणसाकडे नसते. पण आकृतिबंध ओळखणे हे जग समजून घेण्यापेक्षा वेगळे आहे.

एखादी व्यवस्था एका रूपकाचा तेहतीस भाषांमध्ये अनुवाद करू शकते आणि त्याच वेळी वाईट प्रकारे विचारलेल्या साध्या प्रश्नासमोर, अपूर्ण संदर्भासमोर किंवा नजाकतीने लिहिलेल्या खोट्यासमोर अपयशी ठरू शकते.

अल्गोरिदम कठोर असतो.

AI अधिक लवचिक असते, पण त्यामुळे ती मुक्त होत नाही.

अल्गोरिदम एखाद्या गंतव्यापर्यंतचा सर्वात छोटा मार्ग मोजू शकतो. AI एखादे छायाचित्र तपासून त्यात काय दिसते ते आपल्याला सांगू शकते, एखादा प्रश्न ऐकून उत्तर रचू शकते, हजारो पानांचे विश्लेषण करून सारांश तयार करू शकते.

पण दोघांमागे नेहमीच एक मानवी हात असतो: ज्याने नियम लिहिले, डेटा निवडला, उद्दिष्ट ठरवले, कशाला बक्षीस द्यायचे आणि काय टाकून द्यायचे हे ठरवले.

तर, AI आणि अल्गोरिदम एकमेकांचे विरुद्ध नाहीत.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता अल्गोरिदमच्या माध्यमातून जगते, पण प्रत्येक अल्गोरिदम कृत्रिम बुद्धिमत्ता नसतो. आधुनिक AI अनेकदा मशीन-लर्निंग अल्गोरिदम वापरते: भाकिते, वर्गीकरणे किंवा उत्तरे निर्माण करण्यासाठी उपलब्ध डेटाचा वापर करून आपले अंतर्गत घटक जुळवून घेणारी साधने.

हे प्रचंड वेगाने चालणारे गणित आहे, जादू नाही.

ही सांख्यिकीय रचना आहे, साक्षात्कार नाही.

आणि म्हणून, आपण पुन्हा त्या लोकांकडे येतो जे आपल्याला माहीत आहे अशा खात्रीने बोलतात.

बोलणाऱ्या प्रत्येकाला आपण काय बोलतो ते माहीत असते असे नाही.

हे कॅफेतील माणसाला, विचलित प्राध्यापकाला, टीव्हीवरील राजकारण्याला, सोशल मीडियावर लिहिणाऱ्या व्यक्तीला, आणि काही सेकंदांत उत्तर देऊ शकणाऱ्या यंत्रालाही लागू होते.

प्रत्येक व्यवस्थेच्या आत, वेगवेगळ्या शब्दांत पण त्याच अर्थाने, एक छोटी सूचना टांगलेली असते:

सावधान: माझ्याकडून चुका होऊ शकतात. मी जे सांगतो ते नेहमी पडताळून पाहा. विश्वास ठेवण्यापूर्वी तपासा.

हे असे वाक्य आहे ज्याला माझ्या आईने मान्यता दिली असती.

माझी मैत्रीण होण्याच्या आधीपासूनच ती मला हे, वेगवेगळ्या रूपांत, सांगत असे. अर्थात, मी आधीच कामगिरी आणि विश्वासार्हतेच्या विस्तृत चाचण्या, इतरांसोबतही, शून्य खर्चात पार पाडल्या होत्या, हे तिला माहीत नव्हते.

पण ते, प्रत्येक चांगल्या संशोधनासारखे, प्रत्यक्ष क्षेत्रात केले गेले.